Τραμπ, Σι και Πούτιν μπροστά στο σενάριο νέας Γιάλτας και σφαιρών επιρροής

Ο πρόεδρος της Ουκρανίας, Βολοντίμιρ Ζελένσκι, είναι ανάμεσα σε όσους φοβούνται ότι ο κόσμος μπορεί να δει μια «Γιάλτα 2.0», εφόσον ο Ντόναλντ Τραμπ, ο Σι Τζινπίνγκ και ο Βλαντιμίρ Πούτιν συναντηθούν, όπως αναμένεται, στο περιθώριο της συνόδου κορυφής της APEC στην Κίνα την επόμενη Πέμπτη. Τη συνάντηση επιβεβαίωσε ο Λευκός Οίκος.

Στη διπλωματία ισχύει πως όποιος δεν κάθεται στο τραπέζι κινδυνεύει να βρεθεί ο ίδιος ή οι αξίες του στο μενού και να μοιραστεί. Πολλοί από όσους μένουν εκτός της συνόδου στο Σενζέν, κυρίως η Ουκρανία, αλλά και χώρες της Ανατολικής Ευρώπης και της Βαλτικής, η Ταϊβάν, ακόμη και το Ιράν, έχουν λόγους να φοβούνται ότι οι υποστηρικτές τους μπορεί να τους αφήσουν πίσω. Το πλαίσιο είναι μια σύνθετη γεωπολιτική ανταλλαγή που οραματίζεται ο Πούτιν και την οποία ο Τραμπ δείχνει να στηρίζει.

Ο Πούτιν εισηγείται εδώ και καιρό την αναβίωση της σημαντικότερης συνόδου κορυφής εν καιρώ πολέμου. Πραγματοποιήθηκε τον Φεβρουάριο του 1945, ύστερα από επιμονή του Ιωσήφ Στάλιν, σε ερειπωμένο τσαρικό θέρετρο στη νότια ακτή της Κριμαίας, με τον Φράνκλιν Ντ. Ρούζβελτ και τον Ουίνστον Τσόρτσιλ.

Ο Τραμπ εμφανίζεται ως ενθουσιώδης επισκέπτης. Ο Σι κρατά τον ρόλο του ντροπαλού οικοδεσπότη, απρόθυμου να δεχτεί το καθεστώς μιας παραδοσιακής παγκόσμιας υπερδύναμης.

Το ενδεχόμενο νέας Γιάλτας

Κανείς δεν γνωρίζει με ακρίβεια τι θα προκύψει αν οι τρεις ηγέτες βρεθούν μαζί, ούτε αν η Κίνα θα δεχτεί κάτι πέρα από τυπική ανταλλαγή δηλώσεων, καθοδηγούμενη από το πρωτόκολλο. Το Πεκίνο επιχειρεί ήδη να αποσύρει τον πυρηνικό αφοπλισμό από την ημερήσια διάταξη.

Μπορεί να μείνει ένα σύντομο γεωπολιτικό θέαμα. Ο Πούτιν θα μπορεί να το προβάλει στο εσωτερικό, για να δείξει ότι η Ρωσία, ακόμη και με οικονομία επτά φορές μικρότερη από εκείνη της ΕΕ, συνεχίζει να παίζει στην κατηγορία των μεγάλων.

Αν όμως ο Ρώσος ηγέτης πετύχει αυτό που επιδιώκει, θα προσπαθήσει η συνάντηση να είναι η πρώτη μιας σειράς ανάλογων επαφών. Σε αυτές οι μεγάλες δυνάμεις θα οργανώσουν νέα παγκόσμια τάξη πάνω σε αρχές με κέντρο την ασφάλεια, αφήνοντας στις φιλελεύθερες αξίες ελάχιστο ρόλο.

Ο επικεφαλής διαπραγματευτής της Ρωσίας, Βλαντιμίρ Μεντίνσκι, δήλωσε στη ρωσική τηλεόραση: «Ο στόχος είναι να δημιουργηθεί ένα ολοκληρωμένο σύστημα συνολικής ασφάλειας στην Ευρώπη, το οποίο θα αποτελέσει μια νέα, σύγχρονη Γιάλτα ή Πότσδαμ. Αν καταφέρουμε να δημιουργήσουμε ένα τέτοιο σύστημα ασφάλειας, τότε θα εξασφαλίσουμε την ειρήνη στην Ευρώπη για δεκαετίες, ίσως ακόμη και για αιώνες. Αυτό είναι το κύριο καθήκον μας».

Η εκπρόσωπος του ρωσικού υπουργείου Εξωτερικών, Μαρία Ζαχάροβα, ανέφερε ότι η σύνοδος κορυφής θα μπορούσε να σημάνει «την αρχή της επιστροφής από την ολίσθηση προς το απόλυτο χάος προς τη σταθεροποίηση».

Η πρώτη Σύνοδος της Γιάλτας είναι, εκτός Ρωσίας, ευρέως γνωστή ως στιγμή κυνικών συμβιβασμών. Επί οκτώ ημέρες διαμορφώθηκε ο μεταπολεμικός κόσμος, ενώ χώρες που δεν ήταν παρούσες παραμερίστηκαν ή διαιρέθηκαν από τους επικείμενους νικητές του πολέμου.

Λίγους μήνες πριν από τον θάνατό του, ο Ρούζβελτ ήταν αποφασισμένος να εξασφαλίσει τη ρωσική στήριξη για μια νέα οργάνωση τύπου «Κοινωνίας των Εθνών» και για τη συμμετοχή της Ρωσίας στον πόλεμο εναντίον της Ιαπωνίας. Ως αντάλλαγμα, αποδέχθηκε το τετελεσμένο της ρωσικής παρουσίας στην Πολωνία και κάλυψε τα ίχνη της προδοσίας, πείθοντας τον Στάλιν να υπογράψει δήλωση που επιβεβαίωνε ότι οι αρχές των «κυριαρχικών δικαιωμάτων και της αυτοδιοίκησης» έπρεπε να ισχύσουν στις χώρες που απελευθερώθηκαν από τη ναζιστική κυριαρχία.

Λίγοι πίστευαν ότι ο Στάλιν σκόπευε να τηρήσει τη συμφωνία. Όταν ο Τσώρτσιλ τού είπε ότι η διατήρηση της ανεξαρτησίας της Πολωνίας, του αρχικού «casus belli» της Βρετανίας, ήταν «θέμα τιμής», ο Στάλιν απάντησε ότι για τον ίδιο το ζήτημα ήταν «θέμα ζωής και θανάτου». Ο Τσώρτσιλ δεν διέθετε μέσα για να του αντιταχθεί. Ο Ρώσος ηγέτης ήταν πλέον ο νικητής του Στάλινγκραντ και του Κουρσκ και διοικούσε στρατό που είχε συντρίψει τη ναζιστική Γερμανία.

Ακολούθησε αίσθημα «ντροπής», που συσσωρεύτηκε κυρίως στην Αμερική. Τον Μάιο του 2005, πριν από ταξίδι στη Μόσχα για την 60ή επέτειο της Ημέρας της Νίκης στην Ευρώπη, ο Τζορτζ Μπους είπε σε ακροατήριο στη Λετονία ότι η Γιάλτα είχε «καταδικάσει εκατομμύρια ανθρώπους. Όταν οι ισχυρές χώρες διαπραγματεύονταν, η ελευθερία των μικρών εθνών ήταν κατά κάποιον τρόπο αναλώσιμη. Ωστόσο, αυτή η προσπάθεια να θυσιαστεί η ελευθερία για χάρη της σταθερότητας άφησε μια ήπειρο διαιρεμένη και ασταθή». Την άποψη αυτή συμμεριζόταν τότε ολόκληρη η Ευρώπη.

Η ρεπουμπλικανική παράδοση που εξέφραζε ο Μπους έχει, όμως, εξαλειφθεί από τον Τραμπ. Στο έγγραφο εθνικής ασφάλειας του 2025 εξήρε τη γεωπολιτική των σφαιρών επιρροής που προωθήθηκε στη Γιάλτα. Χαρακτήρισε το δυτικό ημισφαίριο σφαίρα επιρροής της Αμερικής και έδειξε σεβασμό στις σφαίρες επιρροής της Ρωσίας και της Κίνας.

Όπως φάνηκε, πάντως, ο Τραμπ δεν έδωσε μεγάλη βαρύτητα στη στρατηγική που είχε ετοιμαστεί για εκείνον. Κράτησε τον σεβασμό του προς τον Πούτιν και τον Σι, αλλά παρασύρθηκε, μαζί με το Ισραήλ, σε καταστροφική αυτοκρατορική επέκταση αλλού, ιδίως στο Ιράν.

Μπορεί η Κίνα να βοηθήσει τον Τραμπ στη Μέση Ανατολή

Έτσι, οι ΗΠΑ και η Ρωσία φτάνουν στη σύνοδο ζητώντας τη βοήθεια της Κίνας, ώστε να απεμπλακούν από πολέμους που οι ίδιες επέλεξαν και που τις έχουν πληγώσει. Ο Σι αναλαμβάνει τον ρόλο του Στάλιν, φιλοξενώντας δύο χώρες που έχουν ανάγκη από την ευεργεσία του.

Αυτό καθιστά την Κίνα κάπως επιφυλακτική. Διστάζει να χρησιμοποιήσει την επιρροή της, αν αυτό ωφελεί τις ΗΠΑ ή αν φανεί ότι έρχεται σε αντίθεση με το κινεζικό αφήγημα πως η χώρα αποτελεί δύναμη σταθερότητας και συνύπαρξης. Μιλώντας στη διάσκεψη του Emirates Policy Center στο Αμπού Ντάμπι, ο καθηγητής Μινγκχάο Ζάο από το Πανεπιστήμιο Φουδάν έδωσε μια κλασική εξήγηση της κινεζικής πολιτικής μη παρέμβασης: «Ο πόλεμος Ρωσίας-Ουκρανίας είναι το στρατηγικό λάθος που διέπραξε ο Ρώσος πρόεδρος. Ο πόλεμος με το Ιράν είναι το στρατηγικό λάθος που διέπραξε ο πρόεδρος Τραμπ. Η Κίνα διαχειρίζεται τις συνέπειες αυτών των συγκρούσεων».

Αντίθετα, ο Δρ. Wang Huiyao, πρόεδρος του Κέντρου για την Κίνα και την Παγκοσμιοποίηση και από τους πρώτους υποστηρικτές μιας τριμερούς συνόδου κορυφής, υποστήριξε ότι η Κίνα είναι απαραίτητη. Μίλησε για την «παγίδα του Kindleberger», μια περίοδο χάους που προκαλείται από την έλλειψη παγκόσμιας ηγεσίας. Είπε ότι η Κίνα προσπαθεί να συμβάλει στη στήριξη του πολυμερισμού και θα μπορούσε να προσφέρει εγγυήσεις στο Ιράν, κάτι που επιθυμεί η ιρανική ηγεσία. Ακόμη και ο ίδιος, όμως, έβλεπε τον σταθεροποιητικό ρόλο της Κίνας κυρίως μέσα από την ανάπτυξη της παγκόσμιας οικονομίας.

Η Κίνα θα μπορούσε, έτσι, να βοηθήσει τον Τραμπ να ξεμπλέξει στη Μέση Ανατολή. Οι ελεύθερες θαλάσσιες οδοί είναι αναγκαίες για να καλυφθεί η ακόρεστη ζήτησή της για πετρέλαιο.

Η Κίνα, όμως, αντιμετωπίζει την Ουκρανία ως αυστηρά ευρωπαϊκό ζήτημα ασφάλειας. Η Ουάσινγκτον διαβεβαιώνει ότι οι τρεις ηγέτες δεν θα τη συζητήσουν την ερχόμενη Πέμπτη. Το Πεκίνο δεν είναι διατεθειμένο να προδώσει τον Πούτιν ούτε να στηρίξει λύση που θα επιτευχθεί χωρίς τη συναίνεση της Ευρώπης. Η Κίνα αποκαθιστά τις σχέσεις της με την ΕΕ, αφότου η βιομηχανική πλεονάζουσα παραγωγική ικανότητά της το 2025 πλημμύρισε την ευρωπαϊκή αγορά και έθεσε σε κίνδυνο την αποβιομηχάνισή της. Αν το Πεκίνο αποδεχόταν το όραμα του Πούτιν για νέα ευρωπαϊκή αρχιτεκτονική ασφάλειας, θα εξόργιζε τη Γερμανία και την Ευρωπαϊκή Επιτροπή.

Για ορισμένους, όπως τον Τζον Ίκενμπερι, θεωρητικό του φιλελεύθερου διεθνισμού, η εικόνα του προέδρου των ΗΠΑ να μοιράζει τον κόσμο με δύο ηγέτες που θεωρούνται αυταρχικοί αποτελεί ανάθεμα. Πιστεύει ότι υπάρχει βιώσιμη συμμαχία δημοκρατιών.

Ο Τσαρλς Κούπτσαν, ανώτερος ερευνητής στο Συμβούλιο Εξωτερικών Σχέσεων, υποστηρίζει ωστόσο ότι το μέλλον επιφυλάσσει περισσότερες «Γιάλτες». «Πρέπει να μάθουμε να συνεργαζόμαστε πέρα από τα γεωπολιτικά και ιδεολογικά όρια», είπε στον βρετανικό Guardian, προσθέτοντας πως «βρισκόμαστε πλέον σε έναν κόσμο στον οποίο οι ΗΠΑ, ακόμα και με έναν ηγέτη σαν τον Τραμπ, και οι δημοκρατικοί σύμμαχοί τους δεν αποτελούν πια την κυρίαρχη συμμαχία».

Μείνετε σε επαφή μαζί μας:
Κάντε like κι ακολουθήστε τη σελίδα μας στο Facebook
Στο Twitter: Follow