Η νέα σημασία του ελληνισμού στην ύστερη αρχαιότητα και η ανάγνωση του Droysen

Στο ευρύτερο πλαίσιο μιας συνολικής προσέγγισης του εξελληνισμού, αυτό που αναδεικνύεται είναι πως ο ελληνικός πολιτισμός, ακριβώς χάρη στον ξεχωριστό χαρακτήρα του, μπορούσε να περιλαμβάνει λαούς που διέφεραν ριζικά μεταξύ τους. Με αυτό το δεδομένο, ο ελληνισμός απέκτησε στην ύστερη αρχαιότητα καινούργια σημασία και διαφορετικό νόημα. Έγινε η γέφυρα για το πέρασμα από τον παγανισμό στον χριστιανισμό. Φορέας της μετάβασης στάθηκε η ελληνική γλώσσα, το ιδίωμα που τότε κυριαρχούσε στην Ανατολική Μεσόγειο, και μέσω αυτής κατέστη δυνατή η συνύπαρξη της ειδωλολατρικής παράδοσης και του ειδωλολατρικού κόσμου της Ανατολής με τη χριστιανική πίστη.

Η στροφή από την αρχαία θρησκεία στη νέα, από το ειδωλολατρικό στο χριστιανικό, κάθε άλλο παρά εύκολη υπήρξε. Η αντίθεση ανάμεσα στους δύο κόσμους είχε θεμελιώδη χαρακτήρα. Με το σύνθετο αυτό πρόβλημα καταπιάστηκαν στα κείμενά τους μείζονες χριστιανοί θεολόγοι και διανοούμενοι ελληνικής παιδείας, όπως ο Μέγας Βασίλειος και ο Γρηγόριος ο Ναζιανζηνός. Στο ίδιο ζήτημα αναμείχθηκε την ίδια εποχή, τον 4ο αιώνα, και ο ρωμαίος αυτοκράτορας Ιουλιανός, ο αποκαλούμενος Παραβάτης ή Αποστάτης. Πήρε θέση κατά του χριστιανισμού και υπέρ της ελληνικής εθνικής θρησκείας. Στο πλαίσιο αυτό χρησιμοποιεί τον όρο Ελληνισμός και ξεχωρίζει καθαρά τους Έλληνες από τους Χριστιανούς.

Πολλούς αιώνες αργότερα, ο γερμανός ιστορικός Johann Gustav Droysen (1808-1884) έδωσε στην έννοια του ελληνισμού μια ακόμη διάσταση. Στο φημισμένο σύγγραμμά του Geschichte des Hellenismus (1877) μελέτησε διεξοδικά το διάστημα από τον θάνατο του Μεγάλου Αλεξάνδρου, το 323 π.Χ., μέχρι τη ναυμαχία του Ακτίου, το 31 π.Χ., περίοδο που ορίζεται συμβατικά ως Ελληνιστική Εποχή. Ο γερμανός ιστορικός έπλασε τον όρο ελληνισμός (Hellenismus) για να αποδώσει την ανάμειξη του ελληνικού με τον ανατολικό πολιτισμό στους τρεις αιώνες που ακολούθησαν τον θάνατο του Μεγάλου Αλεξάνδρου. Κατά την αντίληψή του, η πρόσμειξη του ελληνικού στοιχείου με το ανατολικό και με τις ανατολικές θρησκευτικές παραδόσεις ήταν εκείνη που άνοιξε τον δρόμο για την επικράτηση του χριστιανισμού. Μια εύστοχη παρατήρηση σημειώνει ότι δεν είδε την Ελληνιστική Εποχή ως φάση παρακμής ούτε ως αναγκαστικό πέρασμα από τους Κλασικούς στους Ρωμαϊκούς Χρόνους. Την αντιμετώπισε ως μορφή παγκοσμιοποίησης, χάρη στην οποία ο καθένας, ανεξάρτητα από την καταγωγή του, μπορούσε να μιλά, να συμπεριφέρεται και να ζει σαν Έλληνας.

Στη φωτογραφία του άρθρου εικονίζεται ο Johann Gustav Droysen, από τη Schleswig-Holsteinische Landesbibliothek.

Μείνετε σε επαφή μαζί μας:
Κάντε like κι ακολουθήστε τη σελίδα μας στο Facebook
Στο Twitter: Follow