Η ακινησία της ευρωπαϊκής τάξης και οι ιδέες για τον επανασχεδιασμό της

Εδώ και μήνες, αλλά και χρόνια, πολλοί Ευρωπαίοι ηγέτες επισημαίνουν ότι η ήπειρος χρειάζεται ριζική αναμόρφωση. Με τον καιρό, τέτοιες εκκλήσεις έγιναν πανταχού παρούσες.

Ήταν ήδη πολλές μετά το 2009, στη διάρκεια της κρίσης της ευρωζώνης. Έγιναν πυκνότερες ύστερα από το Brexit και την έξαρση της μετανάστευσης στα τέλη της δεκαετίας του 2010. Ακούστηκαν ξανά στην πανδημία της COVID-19 και διαδόθηκαν ακόμη ευρύτερα μετά τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία, τον Φεβρουάριο του 2022.

Πολιτικοί, υπεύθυνοι χάραξης πολιτικής και αναλυτές εκτιμούν ότι η αναστάτωση από τη δεύτερη θητεία του προέδρου των ΗΠΑ Ντόναλντ Τραμπ κάνει σήμερα ακόμη πιο πιεστική την αναδιοργάνωση της ευρωπαϊκής τάξης. Σε επιστολή τους προς τον πρόεδρο του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου Αντόνιο Κόστα, τον Οκτώβριο του 2025, Ευρωπαίοι ηγέτες υποστήριξαν ότι, για να διαφυλάξουμε την ΕΕ, «πρέπει να αλλάξουμε την πορεία της. Όχι λίγο, αλλά ουσιαστικά».

Κι όμως, παρά τις επαναλαμβανόμενες παροτρύνσεις, η Ευρώπη δεν έχει μεταβληθεί ριζικά εδώ και πολλά χρόνια. Ο βασικός θεσμικός σκελετός της ΕΕ αποτυπώθηκε στη Συνθήκη της Λισαβόνας του 2009. Εκείνη αποτελούσε, με τη σειρά της, μικρή βελτίωση των ρυθμίσεων που είχαν οριστεί στις αρχές της δεκαετίας του 2000.

Στο διάστημα που μεσολάβησε, η Ένωση κράτησε σε μεγάλο βαθμό τα ίδια δομικά γνωρίσματα. Ο γνώριμος υβριδικός χαρακτήρας της παραμένει: χαλαρός διακυβερνητικός συντονισμός συνυπάρχει με στοιχεία πλήρους υπερεθνικισμού. Πολλοί ηγέτες, υπεύθυνοι χάραξης πολιτικής και συγγραφείς έχουν επιμείνει, σε βάθος ετών, ότι ο συνδυασμός αυτός δεν είναι βιώσιμος. Εξακολουθεί, όμως, να υπάρχει.

Ταυτόχρονα, πρωτοβουλίες συνεργασίας σε ευρωπαϊκό επίπεδο που ξεπερνούν το πεδίο της ΕΕ έχουν κατά περιόδους φανεί πολλά υποσχόμενες και έπειτα έχουν μαραζώσει. Το πιο πρόσφατο τέτοιο παράδειγμα είναι η Ευρωπαϊκή Πολιτική Κοινότητα.

Οι λόγοι για τους οποίους κυβερνήσεις και κοινωνίες στην Ευρώπη οφείλουν να βγουν από την ακινησία μοιάζουν επιτακτικοί, όπως σημειώνουν αναλυτές. Οι προκλήσεις ασφαλείας είναι οξείες. Συνδέονται με τις ενέργειες της Ρωσίας, με την προοπτική τουλάχιστον μερικής απόσυρσης των ΗΠΑ από την Ευρώπη και με την άνοδο άλλων ανταγωνιστικών δυνάμεων.

Το κυρίαρχο υπόδειγμα ολοκλήρωσης δεν έχει επιτρέψει στην ευρωπαϊκή οικονομία να σταματήσει τη φθορά της ανταγωνιστικότητας και της οικονομικής ασφάλειας. Σε πολλά επείγοντα θέματα πολιτικής, από την πράσινη μετάβαση έως την πολιτική ανανέωση, η αποτελεσματική δράση μένει αδρανής.

Δομικές αδυναμίες και πολιτικά προσκόμματα

Σε έκθεση του Κοινού Κέντρου Ερευνών της ΕΕ, που δημοσιεύθηκε τον Μάρτιο του 2026, εκφράζεται η ανησυχία ότι το ισχύον μοντέλο ολοκλήρωσης της Ένωσης κινδυνεύει να μην αντεπεξέλθει στις εντάσεις ανάμεσα στην ολοκλήρωση της ανοιχτής αγοράς, την κλιματική μετάβαση και τη δημοκρατία. Οι αποκλίσεις διευρύνονται τόσο μεταξύ των κρατών όσο και στο εσωτερικό τους. Η αναιμική ανάπτυξη και η ανταγωνιστικότητα της Ευρώπης αποδυναμώνουν τα θεμέλια του ευρωπαϊκού εγχειρήματος, ενώ οι προτάσεις για ριζικές αλλαγές μπλοκάρονται διαρκώς ή χάνουν τη δύναμή τους.

Σήμερα διαπιστώνεται σαφής αναντιστοιχία ανάμεσα στη συμμετοχή στα θεσμικά όργανα και στις ουσιαστικές ανάγκες συνεργασίας. Η ήττα του πρώην πρωθυπουργού της Ουγγαρίας Βίκτορ Όρμπαν τον Απρίλιο του 2026 δεν αναιρεί όσα έδειξαν τα τελευταία χρόνια: η ευρωπαϊκή ολοκλήρωση είναι έτσι δομημένη ώστε να μένει εξαιρετικά ευάλωτη σε μία ή δύο αντιφιλελεύθερες κυβερνήσεις. Κάποιοι ενδέχεται να πουν ότι η αποχώρησή του καθιστά τις μεταρρυθμίσεις της ΕΕ λιγότερο επείγουσες. Παραμένει, ωστόσο, ένας υποκείμενος διαρθρωτικός κίνδυνος ακινησίας.

Μολονότι είναι προφανές ότι οι κυβερνήσεις συμφωνούν πως η ευρωπαϊκή τάξη χρειάζεται συστημική αλλαγή, οι αποκλίνουσες απόψεις τους για το ποιο είδος αλλαγής θα ήταν το βέλτιστο εμποδίζουν μια ριζική επανεξέταση. Οι υπεύθυνοι χάραξης πολιτικής συχνά επιμένουν ότι οι εκκλήσεις για φιλόδοξες νέες ιδέες έχουν μικρή αξία, επειδή οι αλλαγές είναι πολύ δύσκολο να εφαρμοστούν στην πράξη. Το ανώτερο που μπορεί να περιμένει κανείς, λένε, είναι σταδιακή μεταβολή πολιτικής. Δεν αποκλείεται, άλλωστε, ορισμένες κυβερνήσεις να μην πιστεύουν στ' αλήθεια ότι το ευρωπαϊκό εγχείρημα χρειάζεται αξιοσημείωτο επανασχεδιασμό, παρά τις συχνές δηλώσεις τους προς την αντίθετη κατεύθυνση.

Τρεις δέσμες ιδεών για διαφορετικό πνεύμα συνεργασίας

Ο στόχος δεν είναι, βεβαίως, να δημιουργηθεί μια Ευρώπη από το μηδέν, με την έννοια της πλήρους παραβίασης δεσμεύσεων και δομών που ισχύουν σήμερα. Είναι να σχεδιαστεί μια Ευρώπη που θα δώσει σε αυτές νέα δυναμική, ώστε η συνεργασία να στηριχτεί σε διαφορετικό πνεύμα. Σε αυτό το πλαίσιο, οι ειδικοί καταθέτουν ιδέες που κινούνται γύρω από τρία θέματα.

Το πρώτο είναι μια πιο διαφοροποιημένη και ευέλικτη ολοκλήρωση, κυρίως μέσα στην ΕΕ, με παράλληλη εξέταση του ενδεχομένου να ενταχθούν σε τέτοιες ρυθμίσεις και κράτη εκτός Ένωσης. Κάποιοι υποστηρίζουν ότι απαιτείται μεγαλύτερο περιθώριο όχι μόνο για ευέλικτες προόδους, αλλά και για αποσύνθεση. Άλλοι προτείνουν η επιστροφή στο «σχεδιαστήριο» να σημαίνει ότι ορισμένοι τομείς συνεργασίας θα μπορούν να διεξάγονται έξω από το θεσμικό πλαίσιο της ΕΕ. Σε ανάλογη λογική, άλλοι τάσσονται υπέρ μιας αρθρωτής προσέγγισης στις εξωτερικές πολιτικές, με διαφορετικά επίπεδα εμπλοκής και διαφορετικούς συνδυασμούς κρατών, ανάλογα με το εκάστοτε ζήτημα.

Η δεύτερη ομάδα προτάσεων αφορά έναν επανασχεδιασμό της ευρωπαϊκής τάξης που θα ενισχύει βαθύτερες κοινωνικές αλληλεπιδράσεις, ως προϋπόθεση για περαιτέρω θεσμική συνεργασία. Ο οικονομολόγος και ιστορικός Έρικ Τζόουνς μιλά για «ευρωπαϊκή επανεκκίνηση», με ισχυρότερους δεσμούς ανάμεσα στους πολίτες, ώστε ο συντονισμός των πολιτικών να στηρίζεται σε σταθερότερη βάση. Ο διπλωμάτης Νταν Μπέαρ καταθέτει συγκεκριμένες ιδέες που θα συνέβαλαν στη διαμόρφωση ευρωπαϊκής δημόσιας συνείδησης και αισθήματος κοινής ιθαγένειας. Η επίσης διπλωμάτης Teona Giuashvili προτείνει να δοθεί νέα έμφαση στην οικοδόμηση εμπιστοσύνης γύρω από την ειρήνη και την ετοιμότητα για την ασφάλεια, μεταξύ άλλων μέσω ομάδας κρατών ευρύτερης από τα σημερινά μέλη της ΕΕ.

Με βάση την εμπειρία της από τη Μολδαβία, η Anastasia Pociumban επιμένει ότι μια ευρωπαϊκή τάξη που θα ξεκινούσε σήμερα θα έθετε τις χώρες της Ανατολικής Ευρώπης ως κεντρικό προπύργιο κοινωνικής ανθεκτικότητας για ολόκληρο το ευρωπαϊκό εγχείρημα. Η Rosa Balfour, συγγραφέας και διευθύντρια του Carnegie Europe, ζητά μια ΕΕ που θα βασίζεται σε θεμελιωδώς διαφορετικού είδους αλληλένδετες πολιτικές αλληλεπιδράσεις με νέους παγκόσμιους εταίρους.

Η τρίτη ομάδα επιχειρημάτων εστιάζει στο να γίνει το ευρωπαϊκό εγχείρημα λιγότερο αδιαφανές και λιγότερο τεχνοκρατικό, με ανανεωμένο πλαίσιο της ΕΕ, πιο ανοιχτό στη δημοκρατική συμμετοχή και τη λογοδοσία. Ο Κρίστοφερ Μπίκερτον, καθηγητής Σύγχρονης Ευρωπαϊκής Πολιτικής στο Πανεπιστήμιο του Κέμπριτζ, γράφει ότι η ενίσχυση της δημοκρατικής δράσης είναι το κλειδί για καλύτερη διαχείριση των κρίσεων και για τη νομιμοποίηση της Ευρώπης. Δεν την αντιμετωπίζει ως απλό συμπλήρωμα των υφιστάμενων ρυθμίσεων, όπως συμβαίνει σήμερα. Η Ελληνογαλλίδα Καλυψώ Νικολαΐδης, καθηγήτρια Διεθνών Σχέσεων και πρώην διευθύντρια του Κέντρου Διεθνών Σπουδών στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης, εξετάζει τρόπους ώστε η δημοκρατική συμμετοχή με τοπικές ρίζες να συνδυαστεί με τη συνεργασία και τη λογοδοσία σε επίπεδο ΕΕ.

Μια ενδιαφέρουσα πρόκληση θα ήταν να εξεταστεί πώς μπορούν να συνδυαστούν τα τρία αυτά ζητήματα: η διαφοροποιημένη συνεργασία, η κοινωνική αλληλεπίδραση και η συμμετοχή των πολιτών. Μια ιδέα θα ήταν οι κυβερνήσεις να συμφωνήσουν ότι, ας πούμε, το 2028 θα αποτελέσει στιγμή ανασυγκρότησης του ευρωπαϊκού εγχειρήματος. Εν όψει αυτής, θα οργάνωναν ένα έτος ή και περισσότερο εντατικών κοινωνικών αλληλεπιδράσεων, πολύ πέρα από οτιδήποτε έχει παρατηρηθεί μέχρι σήμερα, χωρίς να προδικάζουν συγκεκριμένες πολιτικές εξελίξεις.

Αυτό το έτος διαλόγου θα μπορούσε να δώσει στους πολίτες τη δυνατότητα να επιλέξουν την επόμενη φάση του ευρωπαϊκού εγχειρήματος. Ο δρόμος θα περνούσε από καλά προετοιμασμένες συμμετοχικές συνελεύσεις και από την εμπλοκή της κοινωνίας των πολιτών, με αποκορύφωμα τη διεξαγωγή δημοψηφίσματος.

Οι πολίτες χρειάζονται επιλογές και συζήτηση για τις ευρωπαϊκές πολιτικές, καθώς και διαύλους κοινωνικής αλληλεπίδρασης, ώστε να αποφασίζουν συλλογικά και με επαρκή ενημέρωση. Οι κυβερνήσεις, από την πλευρά τους, θα έπρεπε να δεσμευτούν ότι θα απαντήσουν ανάλογα και ότι δεν θα αντιμετωπίσουν μια τέτοια διαδικασία ως τέχνασμα δημοσίων σχέσεων.

Η προοπτική μιας ευρύτερης Ευρώπης

Μέσα στις προκλήσεις που αντιμετωπίζει η τρέχουσα ευρωπαϊκή τάξη και σε ένα γενικό αίσθημα ανασφάλειας και αστάθειας, η συγκυρία εμφανίζεται κατάλληλη ώστε να σχεδιαστεί το είδος της τάξης που η Ευρώπη θέλει να οικοδομήσει.

Θα είναι μια ευρύτερη ΕΕ. Θα επανεξετάσει από την αρχή την προσέγγισή της στην ανθεκτικότητα, ως προς την υπεράσπιση των κανόνων και των αξιών της.

Μια αναδιαμορφωμένη ευρωπαϊκή τάξη, τέλος, χρειάζεται να αναθέσει πιο καθοριστικό ρόλο στην κοινωνία των πολιτών και στα ανεξάρτητα μέσα ενημέρωσης. Πρόκειται για ζωτικούς παράγοντες που προστατεύουν το ευρωπαϊκό εγχείρημα από την οπισθοδρόμηση της δημοκρατίας.

Σε μια Ευρώπη που θα ξαναχτιζόταν από το μηδέν, η κοινωνική ανθεκτικότητα θα ενισχυόταν. Οι χώρες της περιφέρειας της ηπείρου θα είχαν θεμελιώδη ρόλο στη διαμόρφωσή της.

Μείνετε σε επαφή μαζί μας:
Κάντε like κι ακολουθήστε τη σελίδα μας στο Facebook
Στο Twitter: Follow