Η άμυνα, οι διαδηλώσεις στη Γαλλία και η πίεση στο ευρωπαϊκό κράτος πρόνοιας

Ένα από τα κεντρικά πολιτικά διλήμματα της Ευρώπης δεν είναι μόνο το ύψος στο οποίο θα ανέβουν οι αμυντικές δαπάνες. Εξίσου ανοιχτό μένει από ποιες πηγές θα καλυφθούν. Σε φωτογραφία του Reuters με υπογραφή Abdul Saboor αποτυπώνονται κινητοποιήσεις μαθητών στη Γαλλία.

Ο πόλεμος στην Ουκρανία, η απειλή από τη Ρωσία και η αλλαγή στάσης των ΗΠΑ στο ζήτημα της ευρωπαϊκής ασφάλειας στρέφουν τις χώρες της ηπείρου σε μεγαλύτερους εξοπλισμούς.

Η ανάλυση υποστηρίζει ότι η ήπειρος ετοιμάζει το έδαφος για μια περίοδο απομάκρυνσης από την ιδέα του κράτους πρόνοιας.

Άλλη φωτογραφία του Reuters, με υπογραφή Liesa Johannssen, δείχνει στρατιώτες της Bundeswehr σε τελετή ορκωμοσίας νεοσύλλεκτων μπροστά από τη Βουλή των Αντιπροσώπων στο Βερολίνο.

Ο μετασχηματισμός αυτός έχει, πάντως, οικονομικό και κοινωνικό τίμημα. Στον Independent Türkçe ο τούρκος στρατηγικός αναλυτής Osman Gazi Kandemir γράφει ότι η Ευρώπη διαμορφώνει τις βάσεις μιας νέας εποχής, στην οποία θα απομακρυνθεί από την έννοια του κράτους πρόνοιας.

Οι διαμαρτυρίες στους δρόμους της Γαλλίας και οι πολιτικές συνέπειές τους δίνουν, κατά την ίδια ανάγνωση, ουσιαστικές ενδείξεις για την κατανόηση της μεταβολής.

Αν οι ευρωπαϊκές χώρες υποχρεωθούν να ανεβάσουν τους αμυντικούς προϋπολογισμούς, θα βρεθούν μπροστά στο ερώτημα από πού θα βρεθούν τα χρήματα.

Μεταξύ των επιλογών περιλαμβάνονται η αύξηση των φόρων, ο μεγαλύτερος δανεισμός και η περικοπή άλλων δημόσιων δαπανών.

Με ανάπτυξη που επιβραδύνεται, πληθυσμό που γερνά και συστήματα κοινωνικής ασφάλισης ήδη υπό πίεση, η διατήρηση των κοινωνικών δαπανών μπορεί να γίνεται όλο και πιο δύσκολη.

Αν μέρος των πόρων που κατευθύνονται στην εκπαίδευση, την υγειονομική περίθαλψη, τις συντάξεις και την κοινωνική πρόνοια μεταφερθεί στην άμυνα, η ευρωπαϊκή πολιτική θα χρειαστεί νέο κοινωνικό συμβόλαιο.

Στον Ψυχρό Πόλεμο η Δυτική Ευρώπη ενίσχυε τη στρατιωτική συμμαχία της απέναντι στη σοβιετική απειλή και, ταυτόχρονα, ανέπτυσσε τους θεσμούς του κράτους πρόνοιας. Οι συνθήκες της σημερινής περιόδου είναι άλλες.

Το κόστος των αμυντικών τεχνολογιών, η μακροπρόθεσμη πολεμική προετοιμασία, η παραγωγή πυρομαχικών και οι επενδύσεις σε συστήματα αεράμυνας αποτελούν μόνιμο βάρος για τους προϋπολογισμούς.

Το κρίσιμο σημείο είναι πώς θα εξηγηθεί αυτό το βάρος στους πολίτες. Υπό ποιες συνθήκες θα δέχονταν να θυσιάσουν την περίθαλψη, το συνταξιοδοτικό εισόδημα ή τις ευκαιρίες στην εκπαίδευση;

Για να γίνει αποδεκτή μια τέτοια επιλογή, η απειλή για την ασφάλεια πρέπει να περάσει στην πρώτη γραμμή της καθημερινής ζωής.

Η συγκρότηση της αίσθησης απειλής

Όταν τα κράτη ζητούν θυσίες από την κοινωνία σε περιόδους κρίσης, συχνά στηρίζονται σε μια κοινή αντίληψη απειλής. Στη σύγχρονη Ευρώπη, η Ρωσία συνιστά την εξωτερική διάσταση αυτής της αντίληψης.

Οι εξωτερικές απειλές, όμως, μπορεί να μην επαρκούν από μόνες τους για να εξηγήσουν την άνοδο των αμυντικών δαπανών. Η ένταξη των οικονομικών προβλημάτων, των κοινωνικών αναταραχών και των πολιτισμικών εντάσεων στο πεδίο της ασφάλειας προετοιμάζει ευρύτερο πολιτικό μετασχηματισμό.

Οι διαμαρτυρίες στη Γαλλία είναι χαρακτηριστικές από αυτή την άποψη. Ξεκίνησαν από κοινωνικοοικονομική δυσαρέσκεια, αλλά πλέον συνδέονται με εμπρησμούς, λεηλασίες και συγκρούσεις στους δρόμους, εξέλιξη που μπορεί να μετακινήσει το κέντρο της συζήτησης.

Ζητήματα όπως οι προϋπολογισμοί για την εκπαίδευση, το υψηλό κόστος ζωής ή η φθίνουσα πορεία των δημόσιων υπηρεσιών περνούν σε δεύτερη μοίρα. Μπροστά έρχονται η δημόσια τάξη και η κρατική εξουσία.

Οι μετανάστες, οι μουσουλμάνοι και οι πολιτισμικές διαφορές τοποθετούνται στο κέντρο της συζήτησης για την ασφάλεια. Η σχετική φωτογραφία είναι του Reuters, με υπογραφή Dylan Martinez.

Σχετική θεωρείται εδώ η εργασία του πολιτικού επιστήμονα Omar Wasow για την επίδραση των διαμαρτυριών στην πολιτική ατζέντα. Οι βίαιες πράξεις μπορούν να στρέψουν την προσοχή του κοινού από τα αιτήματα δικαιωμάτων σε θέματα ασφάλειας και δημόσιας τάξης.

Μέσα στις εικόνες καταστροφής που αναδύονται, η νομιμότητα των αρχικών αιτημάτων των διαμαρτυριών μπορεί να πάψει να φαίνεται.

Το αποτέλεσμα είναι μεγαλύτερη δημόσια στήριξη σε αυστηρότερες αστυνομικές επεμβάσεις και σε ευρύτερες εξουσίες ασφαλείας.

Ο αναλυτής σημειώνει, πάντως, ότι προς το παρόν δεν υπάρχουν επαρκή στοιχεία για να ειπωθεί πως κάθε διαδήλωση παράγει το ίδιο αποτέλεσμα ή ότι η βία σχεδιάζεται από συγκεκριμένους πολιτικούς παράγοντες.

Αυτό που έχει σημασία είναι ο τρόπος με τον οποίο οι εικόνες που προκύπτουν χρησιμοποιούνται σε διαφορετικές πολιτικές αφηγήσεις.

Η πολιτική του εσωτερικού εχθρού

Ο Εθνικός Συναγερμός, με επικεφαλής τη Μαρίν Λεπέν και τον Τζόρνταν Μπαρντέλλα, ερμηνεύει τις αναταραχές στη Γαλλία μέσα από τη δημόσια τάξη και την κρατική εξουσία, προβάλλοντας τον εαυτό του ως υπερασπιστή της τάξης.

Αντίστοιχα, η Εναλλακτική στη Γερμανία, το Vox στην Ισπανία, η Λέγκα στην Ιταλία και το Κόμμα της Ελευθερίας στην Ολλανδία ενδέχεται να αξιοποιήσουν παρόμοια γεγονότα για να ενισχύσουν τους ισχυρισμούς τους περί αποτυχημένων πολιτικών μετανάστευσης.

Ο κοινός ιστός αυτού του διαλόγου είναι η τάση να συνδέονται σύνθετα οικονομικά και κοινωνικά προβλήματα με συγκεκριμένες ομάδες.

Στο επίκεντρο της συζήτησης για την ασφάλεια μπαίνουν και πάλι οι μετανάστες, οι μουσουλμάνοι και οι πολιτισμικές διαφορές.

Έτσι, η ανισότητα εισοδήματος, οι ανεπαρκείς δημόσιες υπηρεσίες ή το αίσθημα απελπισίας των νέων για το μέλλον αποκόπτονται από τις δομικές αιτίες τους και γίνονται ζητήματα ταυτότητας και ένταξης.

Οι δηλώσεις του Ντόναλντ Τραμπ και του Τζ. Ντ. Βανς, που συνδέουν τα γεγονότα στη Γαλλία με τη μετανάστευση και την ένταξη, δείχνουν πώς η προσέγγιση αυτή τροφοδοτείται και από την απέναντι πλευρά, και στις δύο όχθες του Ατλαντικού.

Η κρίση στην Ευρώπη γίνεται παράδειγμα που χρησιμοποιεί η αμερικανική δεξιά για να υπερασπιστεί τις δικές της πολιτικές μετανάστευσης.

Οι πολιτικές αφηγήσεις που κατασκευάζονται γύρω από διαδηλωτές με παλαιστινιακές σημαίες χρησιμεύουν επίσης ώστε οι διαμαρτυρίες να απομακρυνθούν από τα κοινωνικά τους αιτήματα και να τοποθετηθούν σε πλαίσιο ιδεολογικής απειλής.

Η δήλωση του Τραμπ ότι οι βάνδαλοι κρατούσαν παλαιστινιακές σημαίες φαίνεται στον Kandemir σκόπιμη από αυτή την άποψη. Ο Τραμπ, πάντως, παρουσιάζει τους μετανάστες ως την αιτία των γεγονότων.

Ο ίδιος ζητά διάκριση. Η κριτική στις πράξεις βίας είναι ένα πράγμα. Η απεικόνιση μιας ολόκληρης κοινότητας ως απειλής για την ασφάλεια είναι εντελώς διαφορετικό.

Οι ευρωπαϊκές κοινωνίες θα βρεθούν μπροστά σε επιλογή για το πώς θα μοιραστεί η ευημερία, ποια δικαιώματα θα προστατευτούν και σε ποια καθήκοντα θα δώσει προτεραιότητα το κράτος. Η φωτογραφία που συνοδεύει το σημείο είναι του Reuters, με υπογραφή Ciro De Luca.

Η δεύτερη προσέγγιση μπορεί να χαρακτηρίσει ένα τμήμα της κοινωνίας ως πιθανό εχθρό και να διευκολύνει την υιοθέτηση έκτακτων πολιτικών ασφαλείας.

Ισχυρότερο κράτος, ασθενέστερη πρόνοια

Η πολιτική εξίσωση που αναδύεται σε όλη την Ευρώπη εξαρτάται από τη σχέση ανάμεσα στις αυξανόμενες απαιτήσεις για ισχυρότερα κράτη και στη συρρίκνωση των πόρων για το κράτος πρόνοιας.

Στο ίδιο πολιτικό κλίμα μπορούν να βρουν υποστήριξη οι αυξημένες αμυντικές δαπάνες, οι αυστηρότεροι συνοριακοί έλεγχοι, οι διευρυμένες αστυνομικές εξουσίες και οι αυστηρότερες μεταναστευτικές πολιτικές.

Καθώς η ασφάλεια γίνεται το αποφασιστικό κριτήριο στην κατανομή των δημόσιων πόρων, η προτεραιότητα των κοινωνικών πολιτικών θα αμφισβητηθεί.

Ο αναλυτής διευκρινίζει ότι ένα ισχυρό κράτος δεν σημαίνει αναγκαστικά αυταρχικό κράτος. Οι δημοκρατικοί θεσμοί της Ευρώπης, το κράτος δικαίου και οι μηχανισμοί κοινωνικού ελέγχου μπορούν να ορίσουν τα όρια του μετασχηματισμού.

Τα όρια αυτά μπορούν, όμως, να διαβρωθούν αν οι ανησυχίες για την ασφάλεια διατηρούνται συνεχώς ζωντανές, αν οι διαφωνίες παρουσιάζονται ως απειλές για τη δημόσια τάξη και αν οι οικονομικές θυσίες εμφανίζονται ως η μόνη επιλογή.

Κατά την άποψη του Kandemir, το μέλλον του κράτους πρόνοιας στην Ευρώπη εξαρτάται τόσο από την αύξηση των αμυντικών προϋπολογισμών όσο και από την πολιτική ρητορική με την οποία δικαιολογείται η αύξηση.

Όσα συνέβησαν στους δρόμους της Γαλλίας δεν είναι η μόνη αιτία της διαδικασίας ούτε μέρος ενός αποδεδειγμένου σχεδίου. Είναι, όμως, σημαντικό παράδειγμα του τρόπου με τον οποίο οι ανησυχίες για την ασφάλεια μετατρέπονται σε πολιτικό κεφάλαιο.

Τα επόμενα χρόνια οι ευρωπαϊκές κοινωνίες δεν θα έχουν να αντιμετωπίσουν μόνο τη ρωσική απειλή ή τις ανάγκες της αμυντικής βιομηχανίας.

Θα αντιμετωπίσουν και μια επιλογή για το πώς θα μοιραστεί η ευημερία, ποια δικαιώματα θα προστατευτούν και σε ποια καθήκοντα θα δώσει προτεραιότητα το κράτος.

Το ερώτημα που θέτει η ανάλυση είναι αν η Ευρώπη θα μπορέσει να προστατεύσει το κράτος πρόνοιας ενισχύοντας παράλληλα την ασφάλειά της ή αν προετοιμάζεται ήδη το πολιτικό και κοινωνικό έδαφος για την εγκατάλειψή του στο όνομα της ασφάλειας.