Φόροι, επιδόματα και το ποιος σηκώνει τον λογαριασμό της ακρίβειας

Το ότι η Ευρωπαϊκή Ένωση δεν έχει απαντήσει στον γρίφο της ακρίβειας ξαναφέρνει στις χώρες τη συζήτηση για τον τρόπο με τον οποίο θα αντιμετωπιστεί η κρίση. Απέναντι στην πολιτική των επιδομάτων, η μείωση των έμμεσων φόρων βρίσκει νέους υποστηρικτές. Όσα έχουν καταγραφεί στην Ευρώπη δείχνουν ότι οι φορολογικές ελαφρύνσεις μπορούν να αποτυπωθούν στις τελικές τιμές και να περιορίσουν τη διάδοση των ανατιμήσεων.

Η αντιπαράθεση ανάμεσα σε θεσμούς και ερευνητές αφορά και την αποτελεσματικότητα της στήριξης και το κόστος της. Η ΕΚΤ και ο ΟΟΣΑ δίνουν προτεραιότητα σε παρεμβάσεις προσωρινές και στοχευμένες, με την προειδοποίηση ότι η γενικευμένη συγκράτηση των τιμών μπορεί να δεσμεύσει πόρους για μεγάλο διάστημα. Μελέτες του ΔΝΤ, της Τράπεζας της Ισπανίας και του γερμανικού CESifo καταγράφουν, από την άλλη, μετρήσιμα οφέλη όταν η παρέμβαση μειώνει απευθείας τον λογαριασμό του καταναλωτή.

Η ακριβότερη εισαγόμενη ενέργεια βαραίνει την οικονομία και η κρατική παρέμβαση μοιράζει ξανά αυτό το βάρος. Πολιτικά, το κρίσιμο είναι πόση προστασία εξασφαλίζεται για τα χαμηλότερα εισοδήματα και πόσοι πόροι κατευθύνονται σε νοικοκυριά που έχουν μεγαλύτερη δυνατότητα να αντέξουν τις αυξήσεις.

Τα επιχειρήματα υπέρ της μείωσης

Στην Ισπανία, η μείωση του ΦΠΑ στα βασικά τρόφιμα τον Ιανουάριο του 2023 έδωσε την ευκαιρία να ελεγχθεί στην πράξη ένα από τα συχνότερα επιχειρήματα κατά του μέτρου: ότι η ελάφρυνση θα απορροφηθεί από τις επιχειρήσεις και θα χαθεί πριν φτάσει στο ράφι.

Ερευνητές της Τράπεζας της Ισπανίας παρακολούθησαν σε καθημερινή βάση τις τιμές περίπου 10.000 προϊόντων. Έβαλαν απέναντι όσα καλύφθηκαν από τη φορολογική μείωση και όσα έμειναν εκτός. Στο σούπερ μάρκετ που εξετάστηκε η μετακύλιση έφτασε σχεδόν στο σύνολο, με ταχύτητα που δεν ήταν ίδια σε κάθε κατηγορία. Το εύρημα περιορίζεται στις ηλεκτρονικές τιμές μίας αλυσίδας. Προσφέρει όμως συγκεκριμένη απόδειξη ότι μείωση φόρου μπορεί να γίνει μείωση τιμής.

Παρόμοια εικόνα δίνει εργασία της σειράς CESifo για τη γερμανική μείωση του φόρου καυσίμων το καλοκαίρι του 2022. Στο μεγαλύτερο μέρος της περιόδου η ελάφρυνση πέρασε πλήρως στους καταναλωτές, ενώ στο diesel η αποτελεσματικότητα εξασθένησε τον Αύγουστο. Οι δύο περιπτώσεις δυσκολεύουν όποιον θέλει να απορρίψει κατηγορηματικά τις φορολογικές μειώσεις. Δεν εγγυώνται, πάντως, την ίδια συμπεριφορά σε κάθε αγορά.

Η επίδραση μπορεί να πηγαίνει πέρα από την άμεση έκπτωση στην τελική τιμή. Μελέτη του ΔΝΤ το 2023 εκτιμά ότι τα δημοσιονομικά μέτρα απέναντι στο ενεργειακό σοκ περιόρισαν τον πληθωρισμό της ευρωζώνης κατά 1 έως 2 ποσοστιαίες μονάδες το 2022. Σημαντικό μέρος της μείωσης αποδίδεται στη συγκράτηση της μεταφοράς του ενεργειακού κόστους στον υποκείμενο πληθωρισμό. Η ενίσχυση της ζήτησης είχε, αντίθετα, περιορισμένη πληθωριστική επίδραση.

Η επιφύλαξη για τον λογαριασμό

Η ΕΚΤ τοποθετεί τη βασική επιφύλαξη στην αντοχή των δημόσιων οικονομικών. Οι υψηλότερες τιμές μπορούν στην αρχή να αυξήσουν ορισμένες εισπράξεις. Η απώλεια αγοραστικής δύναμης, όμως, περιορίζει την κατανάλωση και δημιουργεί νέες πιέσεις στις δαπάνες.

Την ίδια ένσταση είχε διατυπώσει και ο πρόεδρος του ifo, Κλέμενς Φουστ, όταν εξέταζε το αίτημα να επιστραφεί ο πρόσθετος ΦΠΑ από τα καύσιμα. Τα περισσότερα χρήματα που δαπανώνται στην αντλία μπορεί να λείψουν από άλλες αγορές και να περιορίσουν εκεί τις εισπράξεις. Αν επιστραφούν μόνο τα πρόσθετα έσοδα, η ελάφρυνση μπορεί επίσης να μείνει μικρή σε σχέση με το μέγεθος της ανατίμησης.

Ο ΟΟΣΑ προσθέτει τον κίνδυνο της παράτασης. Οι γενικευμένες παρεμβάσεις στις τιμές αποσύρονται δύσκολα και μπορούν να έχουν υψηλό δημοσιονομικό κόστος. Η επαναφορά ενός φόρου που μειώθηκε προσωρινά ανεβάζει ξανά τον δείκτη τιμών, ενώ στην ενέργεια η επιδότηση περιορίζει τα κίνητρα εξοικονόμησης. Η διάρκεια της κρίσης γίνεται έτσι καθοριστικός παράγοντας για το αν το μέτρο αντέχει.

Η συζήτηση στην Ελλάδα

Στην Ελλάδα η συζήτηση περιπλέκεται από την απόσταση ανάμεσα στην υπέρβαση των εισπράξεων και στο περιθώριο που είναι πράγματι διαθέσιμο. Η αύξηση κατά 1,532 δισ. ευρώ έναντι του φορολογικού στόχου δεν έχει διαχωριστεί στο προσωρινό δελτίο σε έσοδα από τιμές, από πραγματική δραστηριότητα και από συμμόρφωση. Η υπέρβαση του πρωτογενούς αποτελέσματος καταγράφεται στα 2,460 δισ. ευρώ, το υπουργείο όμως την περιορίζει στα 340 εκατ. μετά τις προσαρμογές για ετεροχρονισμούς πληρωμών και για ειδική είσπραξη. Από μόνο του, κανένα από αυτά τα μεγέθη δεν ορίζει τον τελικό χώρο για νέα μέτρα.

Σημασία έχει και το ποιος φόρος επιλέγεται. Ο ΦΠΑ ακολουθεί τη φορολογητέα αξία. Ο ΕΦΚ στα καύσιμα επιβάλλεται ανά ποσότητα και δεν αυξάνεται αυτομάτως μαζί με το πετρέλαιο. Μια μείωσή του χρειάζεται αυτοτελή κοστολόγηση, ακόμη και όταν χρηματοδοτείται από πρόσθετες εισπράξεις άλλων φόρων. Πάνω από όλα μετρά η κοινωνική απόδοση. Άλλη ανάλυση της Τράπεζας της Ισπανίας βρίσκει μεγαλύτερο αναλογικό όφελος για τα χαμηλά εισοδήματα από μειώσεις ΦΠΑ σε βασικά τρόφιμα και στην οικιακή ενέργεια, αλλά σχετικά μεγαλύτερη εύνοια προς τα υψηλότερα εισοδήματα από την επιδότηση καυσίμων. Εκτιμά επίσης ότι στοχευμένες ενισχύσεις μπορούν να προσφέρουν συγκρίσιμη προστασία με χαμηλότερο κόστος.

Απώλειες μένουν ακόμη και όταν η παρέμβαση είναι μεγάλη. Η γαλλική INSEE υπολογίζει ότι το ενεργειακό πλαφόν και η έκπτωση καυσίμων περιόρισαν την πρόσθετη ενεργειακή δαπάνη του 2022 κατά 420 ευρώ κατά μέσο όρο ανά άτομο, με σταθερή κατανάλωση. Παρέμεινε όμως επιβάρυνση ίση με 3% του βιοτικού επιπέδου για το φτωχότερο 10%, έναντι 1,2% για το πλουσιότερο.

Η διεθνής τεκμηρίωση δίνει έτσι στην κυβέρνηση λόγους να εξετάσει συγκεκριμένες μειώσεις έμμεσων φόρων και στους υποστηρικτές τους την υποχρέωση να εξηγήσουν το κόστος και τη στόχευσή τους. Η επίκληση των υπερεσόδων χρειάζεται ανάλυση, όπως και η επίκληση της δημοσιονομικής στενότητας. Η τελική επιλογή κρίνεται από το εισόδημα που προστατεύει και από το μέρος του λογαριασμού που εξακολουθεί να αφήνει στα νοικοκυριά.

Μείνετε σε επαφή μαζί μας:
Κάντε like κι ακολουθήστε τη σελίδα μας στο Facebook
Στο Twitter: Follow