Κάτω από την Αγία Σοφία, στην Κωνσταντινούπολη, έρχεται σταδιακά στο φως ένας κόσμος που παρέμενε άγνωστος. Εντοπίστηκε εκτεταμένο υπόγειο πέρασμα, με στοές και σήραγγες, μήκους 9 χιλιομέτρων. Από τον Φεβρουάριο του 2026 είχε ανακοινωθεί η καταγραφή σηράγγων που ανάγονται σε περίπου 1.600 χρόνια πριν.
Η αποκατάσταση του μνημείου έχει φέρει έως τώρα στην επιφάνεια έξι υπόγειους χώρους και εννέα σήραγγες. Τον Σεπτέμβριο ο τούρκος υπουργός Πολιτισμού και Τουρισμού, Μεχμέτ Νουρί Ερσόι, είχε αναφέρει ότι το άνοιγμα κατάλληλων και ασφαλών τμημάτων για τους επισκέπτες θα μπορέσει να αξιολογηθεί αφού ολοκληρωθούν οι εργασίες. Ο καθαρισμός έχει καλύψει ήδη 420 μέτρα υπόγειων σηράγγων. Οι τουρκικές αρχές εξετάζουν αν ορισμένα τμήματα μπορούν να δοθούν στο κοινό, ώστε να φανεί από άλλη οπτική η ιστορία της βυζαντινής Κωνσταντινούπολης.
Δεν αποκλείεται οι στοές, τα αρχαία δίκτυα ύδρευσης και τα αρχιτεκτονικά κατάλοιπα που εντοπίστηκαν να ανήκουν σε εποχή προγενέστερη της ανέγερσης του σημερινού ναού, τον 6ο αιώνα.
Ο Ερσόι κατέβηκε ο ίδιος στις υπόγειες εγκαταστάσεις της Αγίας Σοφίας, μαζί με επιστήμονες του προγράμματος αποκατάστασης, και παρουσίασε το μέγεθος και τη σημασία των εργασιών. Μέσω του CNN Türk δόθηκαν για πρώτη φορά στη δημοσιότητα εικόνες από το επιβλητικό δίκτυο που απλώνεται κάτω από τον ναό.
Σύμφωνα με τα στοιχεία που ανακοίνωσε ο τούρκος υπουργός, από δύο τμήματα του ναού, τον Κήπο του Βεζίρη και τον Δυτικό Κήπο, έχουν απομακρυνθεί σχεδόν 3.000 τόνοι υλικών επιχωμάτωσης. Οι παρεμβάσεις εντάσσονται στο ευρύ πρόγραμμα συντήρησης και αποκατάστασης της Αγίας Σοφίας. Οι τουρκικές αρχές το χαρακτηρίζουν το μεγαλύτερο της περιόδου της Τουρκικής Δημοκρατίας.
Τα ευρήματα κάτω από τον ναό
Στον Κήπο του Βεζίρη, ένα από τα σημαντικότερα ευρήματα βρίσκεται σε υπόγεια ταφική κατασκευή, γνωστή ως υπόσκαφος ταφικός χώρος ή υπόγειο ταφικό μνημείο (hypogeum). Με τον καθαρισμό και την ανασκαφή αποκαλύφθηκαν εκεί αρχιτεκτονικά στρώματα σε βάθος μεγαλύτερο από το επίπεδο δαπέδου που ήταν γνωστό έως πρόσφατα.
Οι επιστήμονες ελέγχουν αν τα στρώματα αυτά ανήκουν σε περίοδο παλαιότερη από το σημερινό οικοδόμημα της Αγίας Σοφίας. Ο Ερσόι εξήγησε ότι η επέμβαση έφτασε 1,5 μέτρο κάτω από το δάπεδο που καλυπτόταν με λάσπη και έφερε στο φως ίχνη προγενέστερης φάσης δόμησης.
Το στοιχείο έχει ιδιαίτερο ιστορικό ενδιαφέρον. Ο σημερινός ναός της Αγίας Σοφίας οικοδομήθηκε επί αυτοκράτορα Ιουστινιανού, μεταξύ 532 και 537, στη θέση παλαιότερων χριστιανικών ναών. Ασφαλής χρονολόγηση των νέων καταλοίπων δεν έχει ανακοινωθεί ακόμη. Το αν είναι αρχαιότερα από τον σημερινό ναό παραμένει αντικείμενο επιστημονικής διερεύνησης.
Οι έξι διαφορετικοί υπόγειοι χώροι, που επικοινωνούν μέσω εννέα σηράγγων, εντοπίστηκαν στον Δυτικό Κήπο της Αγίας Σοφίας. Κατά τον υπουργό, τρεις από τους χώρους αυτούς αποτελούσαν πιθανότατα υπόγεια τμήματα του παλαιού αιθρίου, δηλαδή της αυλής που συνδεόταν με το συγκρότημα του ναού. Η έρευνα συνεχίζεται και αλλού. Ορισμένοι χώροι έχουν μορφή επιμήκων διαδρόμων, πλάτους 4 έως 4,8 μέτρων.
Επτά από τις εννέα σήραγγες έχουν ήδη απαλλαγεί από τις επιχωματώσεις. Στις υπόλοιπες δύο προχωρούν η αποτύπωση και η τεκμηρίωση. Η μεγαλύτερη έχει μήκος 180 μέτρα και παρουσιάζει ιδιαίτερο αρχαιολογικό ενδιαφέρον, καθώς εξετάζεται αν συνδέεται με τη λεγόμενη Ρωμαϊκή Οδό της Κωνσταντινούπολης.
Η στοά ακολουθεί πορεία παράλληλη προς την πρόσοψη της Αγίας Σοφίας, από την περιοχή μπροστά στη Μεντρεσέ του Φατίχ έως το σημείο εισόδου των επισκεπτών, με κλίση περίπου 3%. Η ενδεχόμενη σύνδεσή της με το ιστορικό οδικό δίκτυο της βυζαντινής πρωτεύουσας ερευνάται ακόμη. Ο ακριβής αρχικός της ρόλος δεν έχει επιβεβαιωθεί μέχρι στιγμής.
Το αθέατο δίκτυο ύδρευσης
Κατά τις εκτιμήσεις των επιστημόνων, οι υπόγειες σήραγγες της Αγίας Σοφίας εντάσσονταν σε ευρύτερο σύστημα διαχείρισης των υδάτων της ιστορικής Κωνσταντινούπολης. Ορισμένα τμήματα φαίνεται ότι χρησίμευαν στη διανομή νερού και στην απομάκρυνση των ομβρίων υδάτων, λειτουργίες αναγκαίες για την προστασία και την καθημερινή χρήση ενός τόσο μεγάλου οικοδομικού συγκροτήματος.
Η αποκάλυψή τους επιτρέπει να εξεταστούν πληρέστερα οι τεχνικές υποδομές που αναπτύχθηκαν γύρω από την Αγία Σοφία στις διαφορετικές περιόδους της ιστορίας της.
Οι εργασίες δεν μένουν στον καθαρισμό των σηράγγων. Περιλαμβάνουν αποκατάσταση των θόλων, στερέωση των τοιχοποιιών και ενίσχυση τμημάτων που έχουν υποστεί φθορές. Σε έναν υπόγειο χώρο μήκους 56 μέτρων, δομικές βλάβες έχουν ήδη αποκατασταθεί σε τμήμα 18 μέτρων. Σε άλλες σήραγγες τοποθετούνται ανοξείδωτα μεταλλικά στοιχεία, ώστε να διασφαλιστεί η στατική τους επάρκεια.
Ο Μεχμέτ Ερσόι ανακοίνωσε ότι προβλέπεται η εκπόνηση ειδικής μελέτης για την παρουσίαση των υπόγειων κατασκευών. Βασικές προϋποθέσεις είναι η προστασία του μνημείου και η ασφάλεια των επισκεπτών. Δεν έχει προσδιοριστεί ακόμη ποια τμήματα θα μπορούσαν να ανοίξουν, ούτε έχει ανακοινωθεί χρονοδιάγραμμα.
Οι ειδικοί εξετάζουν και αν το υπόγειο δίκτυο μπορεί να αξιοποιηθεί για τη βελτίωση του αερισμού του μνημείου. Οι τεχνικές εκτιμήσεις που παρουσίασε ο υπουργός δείχνουν ότι το υφιστάμενο υπόγειο άνοιγμα μπορεί να καλύψει μόλις το 3,6% των αναγκών αερισμού της Αγίας Σοφίας. Οι μελέτες που θα ακολουθήσουν θα ελέγξουν αν ορισμένες ιστορικές στοές μπορούν να συμβάλουν σε σύγχρονο σύστημα παροχής νωπού αέρα, χωρίς να αλλοιωθεί η αρχιτεκτονική τους φυσιογνωμία.
Η Αγία Σοφία δεσπόζει εδώ και σχεδόν δεκαπέντε αιώνες στον ιστορικό πυρήνα της Κωνσταντινούπολης και εξακολουθεί να αποτελεί αντικείμενο αρχαιολογικής και αρχιτεκτονικής έρευνας. Οι νέες έρευνες στρέφουν την προσοχή και στα λιγότερο γνωστά τμήματα του μνημείου, κάτω από το επίπεδο του εδάφους. Εκεί οι διαφορετικές οικοδομικές φάσεις και οι υποδομές της παλιάς Κωνσταντινούπολης διατηρούνται σε μεγάλο βαθμό αθέατες.

































