Κάτω από την Αγία Σοφία, στην Κωνσταντινούπολη, αποκαλύπτεται σταδιακά ένας κόσμος που ως τώρα έμενε άγνωστος. Εντοπίστηκε εκτεταμένο υπόγειο πέρασμα με στοές και σήραγγες, που φτάνει τα 9 χιλιόμετρα. Από τον Φεβρουάριο του 2026 είχε ανακοινωθεί η καταγραφή σηράγγων ηλικίας περίπου 1.600 ετών.
Οι εργασίες αποκατάστασης του ιστορικού μνημείου έχουν ως τώρα φέρει στο φως έξι υπόγειους χώρους και εννέα σήραγγες. Τον Σεπτέμβριο ο υπουργός Πολιτισμού και Τουρισμού της Τουρκίας, Μεχμέτ Νουρί Ερσόι, είχε δηλώσει ότι το άνοιγμα κατάλληλων και ασφαλών τμημάτων για τους επισκέπτες θα μπορέσει να αξιολογηθεί μόλις τελειώσουν οι εργασίες. Ο καθαρισμός έχει καλύψει ήδη 420 μέτρα υπόγειων σηράγγων. Οι τουρκικές αρχές σταθμίζουν αν κάποιες μπορούν να γίνουν προσβάσιμες στο κοινό, ώστε να δοθεί μια διαφορετική εικόνα της ιστορίας της βυζαντινής Κωνσταντινούπολης.
Οι στοές, τα παλιά δίκτυα ύδρευσης και τα αρχιτεκτονικά κατάλοιπα που ήρθαν στο φως ενδέχεται να ανάγονται σε εποχή πριν από την ανέγερση του σημερινού ναού, τον 6ο αιώνα.
Ο Ερσόι κατέβηκε ο ίδιος στις υπόγειες εγκαταστάσεις της Αγίας Σοφίας, μαζί με επιστήμονες που μετέχουν στο πρόγραμμα αποκατάστασης, και παρουσίασε το μέγεθος και τη σημασία των εργασιών. Το CNN Türk έδειξε για πρώτη φορά εικόνες από το επιβλητικό υπόγειο δίκτυο.
Από τα στοιχεία που ανακοίνωσε ο τούρκος υπουργός προκύπτει ότι από δύο τμήματα του ναού, τον Κήπο του Βεζίρη και τον Δυτικό Κήπο, απομακρύνθηκαν σχεδόν 3.000 τόνοι υλικών επιχωμάτωσης. Οι παρεμβάσεις εντάσσονται στο ευρύ πρόγραμμα συντήρησης και αποκατάστασης της Αγίας Σοφίας, το οποίο οι τουρκικές αρχές χαρακτηρίζουν το μεγαλύτερο της περιόδου της Τουρκικής Δημοκρατίας.
Τα ευρήματα των εργασιών
Ανάμεσα στα σημαντικότερα ευρήματα βρίσκεται υπόγεια ταφική κατασκευή στην περιοχή του Κήπου του Βεζίρη, γνωστή ως υπόσκαφος ταφικός χώρος ή υπόγειο ταφικό μνημείο (hypogeum). Ο καθαρισμός και η ανασκαφή εκεί έφεραν στο φως αρχιτεκτονικά στρώματα σε βάθος μεγαλύτερο από το επίπεδο δαπέδου που ήταν γνωστό έως πρόσφατα.
Οι επιστήμονες ελέγχουν αν τα στρώματα αυτά ανήκουν σε περίοδο παλαιότερη από το σημερινό οικοδόμημα της Αγίας Σοφίας. Όπως εξήγησε ο Ερσόι, οι εργασίες έφτασαν 1,5 μέτρο κάτω από το δάπεδο που καλυπτόταν από λάσπη και αποκάλυψαν ίχνη προγενέστερης οικοδομικής φάσης.
Η διαπίστωση έχει ιδιαίτερο ιστορικό βάρος. Ο σημερινός ναός της Αγίας Σοφίας οικοδομήθηκε επί αυτοκράτορα Ιουστινιανού, από το 532 έως το 537, στη θέση παλαιότερων χριστιανικών ναών. Ασφαλής χρονολόγηση των νέων καταλοίπων δεν έχει ανακοινωθεί ακόμη. Το αν είναι αρχαιότερα από τον σημερινό ναό εξακολουθεί να ερευνάται επιστημονικά.
Οι έξι διαφορετικοί υπόγειοι χώροι εντοπίστηκαν στον Δυτικό Κήπο της Αγίας Σοφίας και συνδέονται με εννέα σήραγγες. Κατά τον υπουργό, τρεις από αυτούς ήταν κατά πάσα πιθανότητα υπόγεια τμήματα του παλαιού αιθρίου, της αυλής δηλαδή που επικοινωνούσε με το συγκρότημα του ναού. Η έρευνα συνεχίζεται και σε άλλους χώρους. Ορισμένοι έχουν μορφή επιμήκων διαδρόμων, πλάτους 4 έως 4,8 μέτρων.
Επτά από τις εννέα σήραγγες έχουν ήδη απαλλαγεί από τις επιχωματώσεις. Στις άλλες δύο πραγματοποιούνται εργασίες αποτύπωσης και τεκμηρίωσης. Η μεγαλύτερη φτάνει τα 180 μέτρα και παρουσιάζει ξεχωριστό αρχαιολογικό ενδιαφέρον, καθώς εξετάζεται αν συνδέεται με τη λεγόμενη Ρωμαϊκή Οδό της Κωνσταντινούπολης.
Η στοά κινείται παράλληλα προς την πρόσοψη της Αγίας Σοφίας. Ξεκινά από την περιοχή μπροστά στη Μεντρεσέ του Φατίχ και καταλήγει στο σημείο εισόδου των επισκεπτών, με κλίση περίπου 3%. Η ενδεχόμενη σχέση της με το ιστορικό οδικό δίκτυο της βυζαντινής πρωτεύουσας ερευνάται ακόμη. Ο ακριβής αρχικός της ρόλος δεν έχει επιβεβαιωθεί ως τώρα.
Το σύστημα διαχείρισης των υδάτων
Οι επιστήμονες εκτιμούν ότι οι υπόγειες σήραγγες της Αγίας Σοφίας ανήκαν σε ευρύτερο σύστημα διαχείρισης των υδάτων της ιστορικής Κωνσταντινούπολης. Ορισμένα τμήματα φαίνεται πως χρησίμευαν στη διανομή νερού και στην απομάκρυνση των ομβρίων υδάτων, λειτουργίες αναγκαίες για την προστασία και την καθημερινή χρήση ενός τόσο μεγάλου οικοδομικού συγκροτήματος.
Η αποκάλυψή τους επιτρέπει να μελετηθούν καλύτερα οι τεχνικές υποδομές που διαμορφώθηκαν γύρω από την Αγία Σοφία στις διαφορετικές περιόδους της ιστορίας της.
Πέρα από τον καθαρισμό των σηράγγων, οι παρεμβάσεις καλύπτουν αποκατάσταση των θόλων, στερέωση των τοιχοποιιών και ενίσχυση τμημάτων που έχουν φθαρεί. Σε υπόγειο χώρο μήκους 56 μέτρων έχουν ήδη αποκατασταθεί δομικές βλάβες σε τμήμα 18 μέτρων. Σε άλλες σήραγγες τοποθετούνται ενισχύσεις από ανοξείδωτα μεταλλικά στοιχεία, ώστε να εξασφαλιστεί η στατική τους επάρκεια.
Ο Μεχμέτ Ερσόι ανακοίνωσε ότι προγραμματίζεται ειδική μελέτη για την παρουσίαση των υπόγειων κατασκευών, με βασικές προϋποθέσεις την προστασία του μνημείου και την ασφάλεια των επισκεπτών. Δεν έχει οριστεί ακόμη ποια τμήματα θα μπορούσαν να ανοίξουν, ούτε έχει δοθεί χρονοδιάγραμμα.
Οι ειδικοί εξετάζουν επίσης αν το υπόγειο δίκτυο μπορεί να αξιοποιηθεί για καλύτερο αερισμό του μνημείου. Οι τεχνικές εκτιμήσεις που έδωσε ο υπουργός δείχνουν ότι το υπάρχον υπόγειο άνοιγμα αντιστοιχεί μόλις στο 3,6% των αναγκών αερισμού της Αγίας Σοφίας. Οι μελέτες που θα ακολουθήσουν θα ελέγξουν αν ορισμένες ιστορικές στοές μπορούν να ενταχθούν σε σύγχρονο σύστημα παροχής νωπού αέρα, χωρίς να αλλοιωθεί η αρχιτεκτονική τους φυσιογνωμία.
Επί σχεδόν δεκαπέντε αιώνες η Αγία Σοφία δεσπόζει στον ιστορικό πυρήνα της Κωνσταντινούπολης και παραμένει πεδίο αρχαιολογικής και αρχιτεκτονικής έρευνας. Οι νέες έρευνες στρέφουν πλέον το ενδιαφέρον και στα λιγότερο γνωστά τμήματα του μνημείου, κάτω από το επίπεδο του εδάφους. Εκεί οι διαφορετικές οικοδομικές φάσεις και οι υποδομές της παλιάς Κωνσταντινούπολης σώζονται σε μεγάλο βαθμό αθέατες.

































