Από τον Έπσταϊν στον Γουάλιαμς: πώς παγιδεύονται τα ανήλικα θύματα και γιατί μένουν σιωπηλά

Υποθέσεις σεξουαλικής κακοποίησης που έρχονται στη δημοσιότητα ξαναφέρνουν το ίδιο επίμονο ερώτημα: γιατί τα θύματα δεν αντιδρούν. Η επιστημονική έρευνα δείχνει με ποιον τρόπο λειτουργεί η χειραγώγηση και γιατί η σιωπή συχνά δεν είναι επιλογή, αλλά προϊόν μιας οργανωμένης διαδικασίας.

Από το σκάνδαλο του Τζέφρι Έπσταϊν, καταδικασμένου ως μαστροπού και παιδοβιαστή, έως τις πρόσφατες καταγγελίες κατά του Βρετανού συγγραφέα και παρουσιαστή Ντέιβιντ Γουάλιαμς, υποθέσεις σεξουαλικής εκμετάλλευσης και κακοποίησης συνεχίζουν να αναδεικνύουν πώς η εξουσία, η αναγνωρισιμότητα και η εμπιστοσύνη μπορούν να στραφούν εναντίον ευάλωτων ανθρώπων.

Οι υποθέσεις διαφέρουν μεταξύ τους. Η δημόσια συζήτηση γύρω από τέτοιες καταγγελίες, όμως, επαναλαμβάνει συχνά το ίδιο σχήμα. Αντί να μένει αποκλειστικά στις πράξεις των φερόμενων δραστών, ένα μέρος της κοινωνίας στρέφεται στη στάση των θυμάτων.

Γιατί δέχτηκαν τη συνάντηση; Γιατί δεν διέκοψαν την επικοινωνία; Γιατί δεν είπαν όχι; Και, πάνω από όλα, γιατί άργησαν να μιλήσουν;

Τα ερωτήματα αυτά βρίσκονται στον πυρήνα άρθρου της Έμιλι Τσιάνγκ, ερευνήτριας στο Ινστιτούτο Εγκληματολογικής Γλωσσολογίας του Πανεπιστημίου Άστον, που δημοσιεύθηκε στο The Conversation.

Με βάση τη δική της έρευνα, η Τσιάνγκ περιγράφει το grooming, δηλαδή τη σταδιακή προσέγγιση και χειραγώγηση ανηλίκων με στόχο τη σεξουαλική εκμετάλλευση, και εξηγεί γιατί οι αντιδράσεις των θυμάτων συχνά απορρέουν από την ίδια τη μέθοδο των δραστών.

Το grooming δεν εξελίσσεται πάντα με τα ίδια βήματα

Αφορμή για το κείμενο της Τσιάνγκ στάθηκαν οι αποκαλύψεις του Guardian και του ITV News για τον Ντέιβιντ Γουάλιαμς.

Ύστερα από έρευνα τριών ετών και δικαστική αντιπαράθεση, τα δύο μέσα έφεραν στη δημοσιότητα καταγγελίες που φτάνουν έως το 2003. Σύμφωνα με αυτές, ο γνωστός συγγραφέας παιδικών βιβλίων και τηλεοπτικός παρουσιαστής φέρεται να αξιοποίησε τη φήμη του προκειμένου να πλησιάσει έφηβα κορίτσια και, σε ορισμένες περιπτώσεις, να επιδιώξει σεξουαλική επαφή μαζί τους.

Ο ίδιος απορρίπτει τις καταγγελίες.

Η Τσιάνγκ επισημαίνει ότι είναι διαδεδομένη η εντύπωση πως το grooming περνά από καθορισμένα στάδια: πρώτα ο δράστης χτίζει φιλική σχέση, έπειτα κερδίζει την εμπιστοσύνη του ανηλίκου και στο τέλος επιβάλλει μυστικότητα, προετοιμάζοντας το έδαφος για τη σεξουαλική κακοποίηση.

Η εικόνα αυτή, όμως, απέχει από μια πραγματικότητα σαφώς πιο σύνθετη.

Σε μελέτη που εκπόνησε μαζί με συνάδελφό της, εξέτασε αυθεντικές διαδικτυακές συνομιλίες καταδικασμένων δραστών με ενήλικους εθελοντές, οι οποίοι εμφανίζονταν ως κορίτσια ηλικίας 12 έως 14 ετών.

Το υλικό είχε δημοσιοποιηθεί από την οργάνωση Perverted Justice, η δραστηριότητα της οποίας είχε συμβάλει στον εντοπισμό και την καταδίκη των συγκεκριμένων προσώπων.

Οι ερευνητές κατέγραψαν 14 επικοινωνιακές τακτικές που επαναλαμβάνονταν, χωρίς να διαπιστώσουν ότι εφαρμόζονταν με κάποια σταθερή σειρά.

Οι δράστες, μεταξύ άλλων, μοιράζονταν προσωπικές ιστορίες, έκαναν φιλοφρονήσεις, ρωτούσαν για την καθημερινότητα των παιδιών, έφερναν σεξουαλικά θέματα στη συζήτηση και κανόνιζαν συναντήσεις εκτός διαδικτύου.

Όλα αυτά εκτυλίσσονταν παράλληλα, επανέρχονταν ή προσαρμόζονταν στις αντιδράσεις του συνομιλητή.

Δεν υπάρχει, λοιπόν, αναγκαστικά μια ευδιάκριτη στιγμή στην οποία το θύμα θα μπορούσε εύκολα να αντιληφθεί ότι η επαφή έχει μετατραπεί σε παγίδα.

Η εμπιστοσύνη ως μέσο χειραγώγησης

Από τα κεντρικότερα ευρήματα της έρευνας είναι ο ρόλος της οικειότητας.

Οι δράστες αφιέρωναν μεγάλο μέρος της επικοινωνίας στο να νιώσει το νεαρό άτομο άνετα και ασφαλές. Οι φιλοφρονήσεις, οι προσωπικές εξομολογήσεις και οι εκδηλώσεις ενδιαφέροντος χρησίμευαν για να οικοδομηθεί σχέση εμπιστοσύνης.

Η διαδικασία δεν περιοριζόταν στην αρχή της γνωριμίας. Μπορούσε να συνεχίζεται σε όλη τη διάρκειά της.

Κατά την Τσιάνγκ, η εμπιστοσύνη συγκαταλέγεται στους βασικότερους μηχανισμούς του grooming, καθώς περιορίζει την ικανότητα του θύματος να αναγνωρίσει τις χειριστικές προθέσεις του άλλου.

Παράλληλα, οι δράστες επιχειρούσαν να εκτιμήσουν πόσο εύκολος ή πόσο επικίνδυνος ήταν κάθε στόχος.

Ζητούσαν, για παράδειγμα, να μάθουν πότε οι γονείς βρίσκονταν στο σπίτι, αν το παιδί είχε σύντροφο και αν υπήρχε περίπτωση να αποκαλύψει την επικοινωνία.

Οι ερευνητές περιέγραψαν την πρακτική ως αξιολόγηση της σχέσης κινδύνου και ανταμοιβής. Στην ουσία, οι δράστες υπολόγιζαν αν μπορούσαν να προχωρήσουν χωρίς να εντοπιστούν.

Σε δεύτερη μελέτη εξετάστηκε η περίπτωση δράστη που είχε προσεγγίσει σχεδόν 1.000 πιθανά ανήλικα θύματα, χρησιμοποιώντας διαφορετικές ψεύτικες διαδικτυακές ταυτότητες.

Οι περισσότεροι αποδέκτες απέρριπταν ή αγνοούσαν την πρώτη επαφή. Εκείνος, όμως, συνέχιζε με άλλα πρόσωπα, αναζητώντας όσους είχαν μεγαλύτερη πιθανότητα να ανταποκριθούν.

Αυτή ακριβώς ήταν η στρατηγική του: δεν χρειαζόταν να πείσει τους πάντες. Του αρκούσε ένα μικρό ποσοστό ευάλωτων ανθρώπων.

Πώς η ευθύνη μεταφέρεται στα θύματα

Η έρευνα αναδεικνύει και ένα ακόμη στοιχείο.

Οι δράστες δεν επιδίωκαν μόνο να εξασφαλίσουν τη συνεργασία των θυμάτων. Επιδίωκαν και να διαμορφώσουν τις προϋποθέσεις ώστε αργότερα να αποποιηθούν την ευθύνη.

Αυτό μπορούσε να συμβεί ακόμη και μέσα από τη διατύπωση μιας ερώτησης.

Αντί να δηλώνουν ευθέως τις προθέσεις τους, κατέφευγαν σε φράσεις όπως «μέχρι πού θέλεις να φτάσουμε;» ή «πες μου τι θέλεις να κάνεις».

Με τον τρόπο αυτόν παρουσίαζαν το νεαρό άτομο ως εκείνο που καθόριζε την εξέλιξη της επικοινωνίας.

Στην πραγματικότητα, οι ερωτήσεις προϋπέθεταν ήδη σεξουαλικό ενδιαφέρον και μπορούσαν να κάνουν την άρνηση δυσκολότερη.

Ταυτόχρονα, άφηναν ανοιχτό ένα πιθανό επιχείρημα υπεράσπισης: ότι το ενδιαφέρον είχε εκδηλωθεί από το ίδιο το θύμα.

Η Τσιάνγκ αναφέρεται και σε άλλη πρακτική, την προσθήκη του «lol», του διαδικτυακού ακρωνυμίου που δηλώνει γέλιο, στο τέλος μιας σεξουαλικής πρότασης.

Ένα αίτημα για αποστολή γυμνού βίντεο, για παράδειγμα, μπορούσε να συνοδεύεται από το «lol», ώστε να εμφανίζεται ως αστείο.

Έτσι ο δράστης μπορούσε να δοκιμάσει τις αντιδράσεις του συνομιλητή και, αν χρειαζόταν, να ισχυριστεί ότι δεν μιλούσε στα σοβαρά.

Οι ερευνητές δεν μπορούν να γνωρίζουν με βεβαιότητα την πρόθεση πίσω από κάθε τέτοια διατύπωση. Η πρακτική, πάντως, φαίνεται να προσφέρει στους δράστες τη δυνατότητα να αρνηθούν εκ των υστέρων τη σοβαρότητα των αιτημάτων τους.

Όταν δράστης είναι ένα διάσημο πρόσωπο

Η διασημότητα μπορεί να προσθέσει μία ακόμη διάσταση στη διαδικασία χειραγώγησης.

Όπως εξηγεί η Τσιάνγκ, ένα νεαρό άτομο ενδέχεται να αισθάνεται ότι γνωρίζει ήδη έναν διάσημο, επειδή παρακολουθεί τη δουλειά του, διαβάζει τα βιβλία του ή τον βλέπει στην τηλεόραση.

Αν το πρόσωπο αυτό επικοινωνήσει προσωπικά μαζί του, η προσέγγιση μπορεί να εκληφθεί ως ιδιαίτερη αναγνώριση.

Το αίσθημα ότι κάποιος διάσημος το επέλεξε και το ξεχώρισε μπορεί να ενισχύσει την εμπιστοσύνη και να περιορίσει τις επιφυλάξεις.

Η ερευνήτρια διευκρινίζει ότι δεν μπορεί να αξιολογήσει άμεσα τις συγκεκριμένες καταγγελίες εις βάρος του Γουάλιαμς. Επισημαίνει, ωστόσο, ότι η φήμη και τα προνόμια που τη συνοδεύουν μπορούν, γενικότερα, να διευκολύνουν τη δημιουργία οικειότητας και να λειτουργήσουν ως μέσα πειθούς.

Όταν η σιωπή επιβάλλεται και από τη Δικαιοσύνη

Η ψυχολογική χειραγώγηση δεν είναι ο μοναδικός λόγος για τον οποίο τα θύματα σεξουαλικής κακοποίησης δυσκολεύονται να μιλήσουν. Ακόμη και όταν αποφασίζουν να καταγγείλουν όσα έχουν υποστεί, μπορεί να βρεθούν αντιμέτωπα με δικαστικές διαδικασίες, οικονομικές πιέσεις και απειλές που τα ωθούν στη σιωπή.

Όπως σημειώνει και η Δρ Φραντσέσκα Φάρινγκτον σε άρθρο της, η ίδια η Δικαιοσύνη μπορεί να μετατραπεί σε εργαλείο εκφοβισμού στα χέρια ισχυρών προσώπων.

Πρόκειται για τις λεγόμενες SLAPP, δηλαδή στρατηγικές αγωγές που αποσκοπούν στον περιορισμό της δημόσιας έκφρασης. Σε τέτοιες περιπτώσεις, ο στόχος δεν είναι απαραίτητα η δικαστική νίκη, αλλά η οικονομική και ψυχολογική εξάντληση εκείνου που προβαίνει στην καταγγελία.

Χαρακτηριστική είναι η περίπτωση της Νίνα Κρέσγουελ, η οποία το 2023 μίλησε δημόσια για σεξουαλική κακοποίηση που κατήγγειλε ότι είχε υποστεί το 2010. Λίγες ημέρες αργότερα, ο άνδρας τον οποίο κατονόμασε κατέθεσε εναντίον της αγωγή δυσφήμησης. Παρότι δικαιώθηκε, χρειάστηκε να περάσει σχεδόν τρία χρόνια αντιμέτωπη με τη δικαστική διαδικασία.

Η Φάρινγκτον αναφέρεται επίσης στον Ντέιβιντ Γουάλιαμς, ο οποίος επιχείρησε να εμποδίσει δικαστικά τη δημοσιοποίηση καταγγελιών για σεξουαλικά ανάρμοστη συμπεριφορά εις βάρος του. Το αίτημά του απορρίφθηκε, με αποτέλεσμα ο Guardian και το ITV News να μπορέσουν να παρουσιάσουν τα ευρήματα της έρευνάς τους. Ο ίδιος διαψεύδει τις καταγγελίες.

Οι περιπτώσεις αυτές φέρνουν στο προσκήνιο μια λιγότερο ορατή πλευρά της σιωπής των θυμάτων. Για ορισμένους ανθρώπους, η απόφαση να μιλήσουν δεν συνεπάγεται μόνο την αναβίωση μιας τραυματικής εμπειρίας, αλλά και τον κίνδυνο οικονομικής εξόντωσης ή πολυετούς δικαστικής διαμάχης.

Τι εξηγεί τη σιωπή των θυμάτων

Στη γλωσσολογία και την ψυχολογία, το grooming περιγράφεται ως διαδικασία προετοιμασίας όχι μόνο του παιδιού, αλλά και των σημαντικών ενηλίκων στη ζωή του και του ευρύτερου περιβάλλοντός του, ώστε να καταστεί δυνατή η κακοποίηση.

Η συμμόρφωση και η μυστικότητα δεν είναι τυχαίες συνέπειες. Αποτελούν στόχους της χειραγώγησης.

Το ότι ένα θύμα συνεχίζει να απαντά σε μηνύματα, αποδέχεται μια συνάντηση ή δεν αποκαλύπτει όσα συμβαίνουν δεν σημαίνει ότι συναινεί ή ότι φέρει ευθύνη.

Αντίθετα, οι συμπεριφορές αυτές μπορεί να δείχνουν πόσο αποτελεσματικά έχει λειτουργήσει η διαδικασία χειραγώγησης.

Η Τσιάνγκ θέτει έτσι υπό αμφισβήτηση την εικόνα του «ιδανικού θύματος», εκείνου που αναγνωρίζει αμέσως τον κίνδυνο, απορρίπτει κάθε προσέγγιση και καταγγέλλει χωρίς καθυστέρηση όσα του συμβαίνουν.

Ένα τέτοιο πρότυπο, τονίζει, δεν ανταποκρίνεται στην πραγματικότητα.

Η κατανόηση των μηχανισμών του grooming είναι απαραίτητη τόσο για την πρόληψη όσο και για τον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίζονται οι άνθρωποι που έχουν υποστεί κακοποίηση.

Μπορεί να βοηθήσει γονείς, εκπαιδευτικούς και παιδιά να αναγνωρίζουν νωρίτερα τις προειδοποιητικές ενδείξεις, αλλά και να περιορίσει την τάση να αποδίδονται ευθύνες στα θύματα.

Το ερώτημα, επομένως, δεν είναι γιατί ένα παιδί έδωσε τη διεύθυνση του ηλεκτρονικού του ταχυδρομείου, γιατί δέχτηκε να συναντήσει κάποιον ή γιατί κράτησε μυστική την επικοινωνία.

Το ουσιαστικό ερώτημα είναι πώς κάποιος κατάφερε να δημιουργήσει τις συνθήκες μέσα στις οποίες το παιδί αισθάνθηκε ότι μπορούσε να τον εμπιστευτεί.

Και, κυρίως, ποιος φέρει την ευθύνη για την εκμετάλλευση αυτής της εμπιστοσύνης.