Στρατηγικές διαφωνίες ανάμεσα σε Τουρκία και Αζερμπαϊτζάν, με σφήνα το Ισραήλ

Για τις σχέσεις με το Αζερμπαϊτζάν, ο Τούρκος πρόεδρος Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν διακήρυξε πως η ενότητα των καρδιών, αυτή που περιγράφουν με το σύνθημα «Ένα έθνος, δύο κράτη», είναι αιώνιος πυρσός: αντλεί δύναμη από το κοινό παρελθόν και φωτίζει το μέλλον.

Στους δημοσιογράφους, κατά την πτήση της επιστροφής από κρίσιμη επίσκεψη συμφιλίωσης την Κυριακή, έπειτα από εβδομάδες εντάσεων ανάμεσα στους δύο συμμάχους, είπε ότι πρόκειται για δύο αδελφές χώρες με ισχυρούς δεσμούς, τους οποίους θα ενισχύσουν με πιθανά νέα μέτρα.

Όσοι αναζητούν διχασμό μεταξύ των δύο χωρών, τόνισε, «ματαιοπονούν».

Στους ίδιους δημόσιους τόνους κινήθηκε και ο Ιλχάμ Αλίγιεφ, πρόεδρος του Αζερμπαϊτζάν εδώ και 23 συναπτά έτη.

Στην κοινή συνέντευξη Τύπου ανέφερε ότι η συμμαχία είναι «σημαντικός παράγοντας σε μια τεράστια γεωγραφική περιοχή» και ότι «μαζί, το Αζερμπαϊτζάν και η Τουρκία είναι ακόμη πιο ισχυρά».

Ο Αλίγιεφ δήλωσε βέβαιος ότι η ενότητα αυτή θα διαρκέσει για πάντα.

Η Ημέρα της Νίκης στο Αζερμπαϊτζάν, για τον δεύτερο πόλεμο του Ναγκόρνο-Καραμπάχ το 2020, έδωσε στον Τούρκο πρόεδρο ιδανική αφορμή να διαχειριστεί, επικοινωνιακά και όχι μόνο, μια ένταση στις διακρατικές σχέσεις που είχε κλιμακωθεί πρόσφατα.

Συναντήθηκε με τον Αλίγιεφ στη Σούσα, την πόλη που οι Αζέροι έθεσαν υπό τον έλεγχό τους στον πόλεμο των 44 ημερών με την Αρμενία.

Έναν χρόνο αργότερα, το 2021, ο ίδιος τόπος φιλοξένησε την υπογραφή της συμμαχικής «Διακήρυξης της Σούσα» μεταξύ Άγκυρας και Μπακού.

Η διακήρυξη προβλέπει αμοιβαία συνδρομή σε περίπτωση απειλής ή επίθεσης από τρίτο κράτος και θεσμοθετεί στενή συνεργασία στον αμυντικό σχεδιασμό.

Η επιστροφή των Ερντογάν και Αλίγιεφ στο ίδιο σημείο λειτούργησε σημειολογικά ως επαναβεβαίωση της συμμαχίας, την οποία ο Τούρκος πρόεδρος χαρακτηρίζει «ακλόνητη».

Στην πράξη, η συμμαχία είχε φανεί στον πόλεμο αστραπή του 2023, όταν το Αζερμπαϊτζάν πήρε τον πλήρη έλεγχο του Ναγκόρνο-Καραμπάχ.

Όπως και το 2020, το Μπακού είχε σημαντική υποστήριξη από την Τουρκία και το Ισραήλ, συμπεριλαμβανομένων μη επανδρωμένων αεροσκαφών.

Σήμερα, ο χαρακτηρισμός «ακλόνητη» δεν είναι δεδομένος.

Οι πρόεδροι της Τουρκίας και του Αζερμπαϊτζάν, Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν και Ιλχάμ Αλίγιεφ, ποζάρουν με φόντο το Κάστρο της Σούσα, στις 8 Νοεμβρίου.

Ρωγμές στον άξονα Αζερμπαϊτζάν και Τουρκίας

Από ζητήματα εσωτερικής πολιτικής έως θέματα περιφερειακής πολιτικής, τον τελευταίο καιρό έχουν προκύψει εντάσεις μεταξύ Άγκυρας και Μπακού.

Πιο πρόσφατη αιτία και αφορμή στάθηκε η απόφαση της αζερικής κυβέρνησης, τον Σεπτέμβριο, να απαγορεύσει στα σχολεία την ενδυμασία που θεωρείται ασύμβατη με τον κοσμικό χαρακτήρα της εκπαίδευσης και του κράτους.

Για το Μπακού και την πολιτική δυναστεία των Αλίγιεφ, ο χαρακτήρας αυτός θεωρείται κομβικός για την εθνική ταυτότητα και την πολιτική σταθερότητα στην πρώην σοβιετική δημοκρατία του Καυκάσου, με σιιτική πλειοψηφία, εν μέσω αυξημένων ανησυχιών για τη θρησκευτική και πολιτική επιρροή από το γειτονικό σιιτικό Ιράν, αλλά και από τον ισλαμικό συντηρητισμό.

Αν και δεν αναφέρεται ονομαστικά, η απαγόρευση αφορά στην πράξη την ισλαμική μαντίλα.

Η εξέλιξη προκάλεσε δυσαρέσκεια στη συντριπτικά σουνιτική Τουρκία, όπου η ισλαμοσυντηρητική κυβέρνηση Ερντογάν είχε άρει πριν από χρόνια παρόμοια απαγόρευση.

Η εφαρμογή των μέτρων στο Αζερμπαϊτζάν συνοδεύτηκε από ένταση, από απομακρύνσεις μαθητών και εκπαιδευτικών που δεν είχαν συμμορφωθεί, από σπάνιες διαδηλώσεις χωρίς έγκριση και από συλλήψεις.

Την αγανάκτησή τους εξέφρασαν μέσω X ο Οκτάι Σαράλ, επικεφαλής σύμβουλος του Ερντογάν, ο οποίος αργότερα απομακρύνθηκε από τη θέση του, και η Λεϊλά Σαχίν Ούστα, αναπληρώτρια επικεφαλής της Κοινοβουλευτικής Ομάδας του κυβερνώντος ΑΚΡ.

Το κυβερνών κόμμα Νέο Αζερμπαϊτζάν καταδίκασε τις δηλώσεις, χαρακτηρίζοντάς τες «ανάμειξη στις εσωτερικές υποθέσεις».

Μέσα στη διπλωματική κρίση, το Μπακού κήρυξε ανεπιθύμητα πρόσωπα 31 Τούρκους πολίτες, με την κατηγορία ότι μέσω αναρτήσεων στα κοινωνικά δίκτυα επιδόθηκαν σε ρητορική μίσους, θρησκευτικό ριζοσπαστισμό και υπονόμευση της εθνικής ασφάλειας.

Οι πρόεδροι των δύο χωρών απέφυγαν επιμελώς μια άμεση δημόσια αντιπαράθεση.

Οι εντάσεις, όμως, άνοιξαν σπάνια ρωγμή σε συμμαχία που βρίσκεται στην καρδιά μιας γεωπολιτικά κατακερματισμένης περιοχής.

Παρά την προσωπική πρόσκληση του Ερντογάν, ο Αλίγιεφ δεν παρέστη στη σύνοδο κορυφής των τουρκογενών κρατών, στην Άγκυρα, στα τέλη Οκτωβρίου.

Η απουσία του ήταν σαφές μήνυμα του Μπακού.

Ο Τούρκος πρόεδρος Ερντογάν εμφανίζεται με τους ηγέτες των χωρών μελών του Οργανισμού Τουρκογενών Κρατών και τις συζύγους τους, χωρίς τον Αζέρο πρόεδρο Αλίγιεφ, παραμονή της συνόδου στην Άγκυρα, στις 29 Οκτωβρίου.

Η παράμετρος του Ισραήλ

Οι προστριβές μεταξύ Τουρκίας και Αζερμπαϊτζάν εντάσσονται όλο και περισσότερο στο πλαίσιο μιας ευρύτερης διαφωνίας στην εξωτερική πολιτική.

Η στενή συνεργασία τους έχει βοηθήσει στην αναμόρφωση του Νότιου Καυκάσου, έχει ενισχύσει την περιφερειακή επιρροή της Τουρκίας και έχει δημιουργήσει στρατηγική ενεργειακή οδό που συνδέει την Κασπία Θάλασσα με την Ευρώπη. Στις διμερείς σχέσεις, όμως, έχουν πλέον αναδυθεί σοβαρά προβλήματα.

Ειδικά τα τελευταία χρόνια, το Αζερμπαϊτζάν, πλούσιο σε φυσικούς πόρους και με διεκδίκηση ρόλου ανερχόμενης μεσαίας δύναμης, έχει αναπτύξει ισχυρούς στρατιωτικούς και οικονομικούς δεσμούς με το Ισραήλ.

Για το Μπακού πρόκειται για κυρίαρχη επιλογή που εξυπηρετεί τα εθνικά συμφέροντα, καθώς προσφέρει ακόμη έναν πολύτιμο εταίρο ασφαλείας σε ασταθή περιοχή υπό γεωπολιτική αναδιάταξη.

Για την Άγκυρα, η σχέση αυτή είναι ασυμβίβαστη με τη μουσουλμανική αλληλεγγύη και με τα σχέδιά της να γίνει περιφερειακή ηγέτιδα δύναμη, σε έναν κόσμο που ξαναμοιράζεται σε σφαίρες επιρροής.

Η τελευταία κρίση στις διμερείς σχέσεις δείχνει ότι η κοινή ταυτότητα, από εθνοτική και γλωσσική πλευρά, δεν αρκεί για να κρατήσει «ακλόνητη» τη διμερή συμμαχία.

Αυτό που την κρατά ενωμένη είναι τα κοινά στρατηγικά συμφέροντα, ενώ το Αζερμπαϊτζάν διεκδικεί πλέον ρόλο ισότιμου εταίρου στις σχέσεις με την Άγκυρα, σε σκηνικό λεπτών ισορροπιών.

Το Μπακού επωφελείται από την τουρκική αμυντική υποστήριξη και από την πρόσβαση σε οδούς εξαγωγών, μεταξύ αυτών και προς το Ισραήλ, παρά το τουρκικό εμπάργκο. Η Τουρκία επωφελείται από τους ενεργειακούς πόρους του Αζερμπαϊτζάν και από τη γεωστρατηγική θέση του στον Καύκασο.

Καθώς οι εντάσεις μεταξύ Τουρκίας και Ισραήλ κλιμακώνονται, ο ρόλος του Μπακού μπορεί να αποδειχθεί σημαντικός.

Ήδη πέρυσι την άνοιξη το Μπακού είχε φιλοξενήσει κρίσιμες τουρκοϊσραηλινές συνομιλίες, με σκοπό τη δημιουργία μηχανισμού αποτροπής στρατιωτικής σύγκρουσης στη Συρία.

Φέρεται να συνεχίζει στην ίδια γραμμή, παράλληλα με αντίστοιχη αμερικανική προσπάθεια.