Η Ευρώπη αναζητά ρόλο τρίτης δύναμης καθώς ΗΠΑ και Κίνα χτίζουν μπλοκ τεχνητής νοημοσύνης

Οι Ηνωμένες Πολιτείες και η Κίνα, οι δύο ισχυρότερες δυνάμεις στην τεχνητή νοημοσύνη, συγκροτούν η καθεμία το δικό της μπλοκ. Άλλες χώρες προσπαθούν να αντλήσουν οφέλη και από τις δύο ομάδες, για να μην βρεθούν χαμένες. Στόχος της Ευρώπης είναι να καταστεί τρίτη δύναμη στον τομέα. Η κυριαρχία, όμως, δεν κερδίζεται μόνο με την ανάπτυξη ενός μοντέλου εγχώριας προέλευσης.

Το κατά πόσο θα τα καταφέρει κρίνεται και από την εξασφάλιση υπολογιστικής ισχύος, τσιπ και υποδομών, στοιχείων απαραίτητων ώστε η τεχνητή νοημοσύνη να αναπτύσσεται και να λειτουργεί σε μεγάλη κλίμακα.

Με τον ανταγωνισμό να εντείνεται, ειδικοί υποστηρίζουν ότι στενεύει το χρονικό περιθώριο μέσα στο οποίο οι χώρες μπορούν να επιλέγουν ελεύθερα ανάμεσα στις υπερδυνάμεις της τεχνητής νοημοσύνης. Κάποια στιγμή, εκτιμούν, ενδέχεται να υποχρεωθούν να διαλέξουν μεταξύ της «Pax Silica» υπό την ηγεσία των ΗΠΑ, όπου η ΕΕ συμμετέχει ήδη, και του Παγκόσμιου Οργανισμού Συνεργασίας για την Τεχνητή Νοημοσύνη, που έχει κινεζική έμπνευση.

Μένει να φανεί αν η Ευρώπη μπορεί τελικά να προσφέρει μια εναλλακτική λύση.

Χωριστά μπλοκ ΗΠΑ και Κίνας

Στον αγώνα για την τεχνολογία της τεχνητής νοημοσύνης, Ουάσινγκτον και Πεκίνο έχουν ενώσει άλλες χώρες σε δικά τους μπλοκ. Επιδιώκουν να καθορίσουν πρότυπα και να καρπωθούν όσα μπορεί να αποφέρει ο κλάδος.

Η Ευρώπη και πολλές ακόμη χώρες αντιμετωπίζουν δίλημμα: είτε τα πιο προηγμένα τσιπ και οι τεχνολογίες τεχνητής νοημοσύνης των ΗΠΑ είτε τα πιο προσιτά συστήματα τεχνητής νοημοσύνης ανοιχτού κώδικα της Κίνας.

Αναζητώντας ευρωπαϊκή εναλλακτική

Οι απόψεις στην Ευρώπη έχουν μεταστραφεί ριζικά φέτος. Εντείνονται οι φόβοι για το πόσο ευάλωτη είναι η Ευρωπαϊκή Ένωση στην εκμετάλλευση.

Τον Ιούνιο ο Τραμπ επέβαλε την αναγκαστική διακοπή λειτουργίας των μοντέλων Fable 5 και Mythos 5 της Anthropic. Πιο πρόσφατα απενεργοποιήθηκε στην Ουκρανία το δίκτυο δορυφόρων στρατιωτικού επιπέδου Starshield του Έλον Μασκ. Τα δύο περιστατικά έχουν σημάνει συναγερμό στις ευρωπαϊκές πρωτεύουσες.

Τον Ιούνιο η ΕΕ παρουσίασε το «Πακέτο Ευρωπαϊκής Τεχνολογικής Κυριαρχίας». Πρόκειται για δέσμη προτάσεων με ευρύ πεδίο, που στοχεύει να δυναμώσει την παραγωγή μικροεπεξεργαστών στην ήπειρο, να μεγαλώσει τη χωρητικότητα των κέντρων δεδομένων, να στηρίξει βιώσιμη τεχνητή νοημοσύνη, να προωθήσει λογισμικό ανοιχτού κώδικα και να εντάξει τα κέντρα δεδομένων στο ενεργειακό δίκτυο. Απώτερος σκοπός είναι η ανάπτυξη κυρίαρχης τεχνητής νοημοσύνης για τη διαχείριση της ενέργειας.

Πρόοδος έχει ήδη καταγραφεί στην παραγωγική ικανότητα μικροτσίπ, μέσω του «Νόμου για τα Μικροτσίπ» (Chips Act). Σε αυτόν εντάσσεται πρόσφατο πακέτο κρατικών ενισχύσεων ύψους 319 εκατομμυρίων ευρώ για την αυστριακή εταιρεία Infineon Technologies, προκειμένου να αναπτύξει ημιαγωγούς επόμενης γενιάς. Για παρόμοια έργα προβλέπονται επίσης 5 δισεκατομμύρια ευρώ στην Ιταλία και 1,6 δισεκατομμύρια ευρώ στην Τσεχία.

Εδραιωμένα πλεονεκτήματα έχει η Ευρώπη και στην αλυσίδα εφοδιασμού ημιαγωγών. Η ASML παράγει τα προηγμένα συστήματα λιθογραφίας που χρειάζονται για την κατασκευή μικροτσίπ, και η Soitec προμηθεύει τα υποστρώματα ημιαγωγών πάνω στα οποία αυτά κατασκευάζονται.

Οι φιλοδοξίες της Ένωσης, όμως, πηγαίνουν πιο πέρα από τα μικροτσίπ. Η ΕΕ δημιουργεί ομοσπονδιακή υποδομή υπολογιστικού νέφους και τεχνητής νοημοσύνης. Κατά τους σχεδιαστές της, η υποδομή αυτή θα μπορούσε να αλλάξει εκ βάθρων τη σχέση της ηπείρου με τους μεγάλους τεχνολογικούς παρόχους των ΗΠΑ και της Κίνας.

Αντί για μία ενιαία ευρωπαϊκή πλατφόρμα cloud φτιαγμένη από το μηδέν, το έργο ενώνει τις εθνικές υποδομές που ήδη υπάρχουν. Προκύπτει ομοσπονδιακό δίκτυο κόμβων, σχεδιασμένο για διασυνοριακή λειτουργία.

Η εξάρτηση από ξένη τεχνολογία παραμένει, πάντως, μεγάλη, ιδίως στην τεχνητή νοημοσύνη. Κυρίαρχο πρωτοποριακό μοντέλο, αντίστοιχο με όσα έχουν αναπτύξει η OpenAI, η Anthropic ή η κινεζική DeepSeek, η ΕΕ δεν διαθέτει. Περιορισμένη είναι και η επιρροή της στις εταιρείες που αναπτύσσουν την τεχνολογία. Η γαλλική Mistral συγκαταλέγεται στους λίγους σημαντικούς ευρωπαίους ανταγωνιστές.

Η Ένωση προσπαθεί ταυτόχρονα να συμπιέσει το εμπορικό έλλειμμα του ενός δισεκατομμυρίου ευρώ την ημέρα έναντι της Κίνας. Μέρος του ελλείμματος συνδέεται με την εξάρτηση από το Πεκίνο σε κρίσιμες πρώτες ύλες και ηλεκτρικά εξαρτήματα, απαραίτητα για τις υποδομές τεχνητής νοημοσύνης. Έρευνα του Euronews για το κόστος που έχει η μείωση αυτής της εξάρτησης αναφέρει ότι έως και το 90% των σπάνιων γαιών της Ευρώπης έρχεται από την Κίνα.

Έκτοτε το Πεκίνο συμφώνησε να δημιουργήσει «πράσινη οδό», για να απλοποιηθεί και να επισπευσθεί η έγκριση αδειών σε σπάνιες γαίες και μόνιμους μαγνήτες που προορίζονται για την ΕΕ. Η ρύθμιση εντάσσεται σε αρχική εμπορική συμφωνία με την Ένωση.

Οι ρυθμίσεις του ευρωπαϊκού νόμου για την τεχνητή νοημοσύνη

Δίπλα στην προσπάθεια ενίσχυσης της βιομηχανικής ικανότητας, οι Βρυξέλλες έχουν επιδιώξει να τοποθετήσουν την Ευρώπη ως παγκόσμιο φορέα που θέτει κανόνες για την τεχνητή νοημοσύνη.

Τον Σεπτέμβριο η πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν δεσμεύτηκε ότι η Ευρώπη θα βοηθήσει να διαμορφωθούν οι κανόνες για την τεχνητή νοημοσύνη. Έτσι τοποθέτησε την ΕΕ ως φορέα χάραξης κανόνων με κύρος εφάμιλλο της Ουάσινγκτον και του Πεκίνου. Ο νόμος της ΕΕ για την τεχνητή νοημοσύνη, εγκεκριμένος το 2024, προβάλλεται από τις Βρυξέλλες ως οι «πρώτοι παγκοσμίως ολοκληρωμένοι κανόνες για την τεχνητή νοημοσύνη».

Η ρύθμιση ακολουθεί πλαίσιο κινδύνου με τέσσερα επίπεδα. Οι υποχρεώσεις μεγαλώνουν όσο αυξάνονται οι κίνδυνοι ενός συστήματος. Εφαρμογές περιορισμένου κινδύνου, όπως τα φίλτρα ανεπιθύμητης αλληλογραφίας, έχουν σχετικά ήπιες απαιτήσεις. Ορισμένες πρακτικές που θεωρείται ότι ενέχουν απαράδεκτους κινδύνους, και ανάμεσά τους η κοινωνική βαθμολόγηση, απαγορεύονται.

Ευρωπαϊκές εταιρείες φοβήθηκαν ότι οι κανόνες μπορεί να εμποδίσουν την καινοτομία, την ώρα που προσπαθούν να καλύψουν τη διαφορά από ανταγωνιστές σε ΗΠΑ και Κίνα. Άσκησαν έντονη πίεση και πέτυχαν αναβολή στην εφαρμογή των κανόνων για τα συστήματα υψηλού κινδύνου, μέσω του συνολικού νομοσχεδίου για την τεχνητή νοημοσύνη (AI Omnibus). Η εξέλιξη εντάσσεται σε ευρύτερη μετατόπιση των πολιτικών προτεραιοτήτων της Επιτροπής μετά τις ευρωεκλογές του 2024.

Μέσα στις αυξανόμενες παγκόσμιες εκκλήσεις για μεγαλύτερο έλεγχο της τεχνητής νοημοσύνης, η φον ντερ Λάιεν δήλωσε ότι οι κανόνες της ΕΕ θέτουν «την Ευρώπη σε θέση να διαμορφώσει τις παγκόσμιες προσπάθειες».

Είπε επίσης ότι θα προσκαλέσει τα κύρια πρωτοποριακά εργαστήρια «για μια συζήτηση σχετικά με το πώς μπορούμε να υποστηρίξουμε τις συνεχιζόμενες προσπάθειες του κλάδου να καθορίσει τον ρυθμό της πρωτοπορίας». Οι ευρωπαϊκές εταιρείες δείχνουν μεγαλύτερη επιφυλακτικότητα απέναντι στην επιβράδυνση. Φοβούνται ότι μπορεί να είναι απόπειρα των αμερικανικών κολοσσών να εδραιώσουν την κυριαρχία τους.

Πίεση από την Ουάσινγκτον, άλλη γραμμή από το Πεκίνο

Τόσο το Πεκίνο όσο και η Ουάσινγκτον αξιοποιούν την πρόσβαση στην τεχνητή νοημοσύνη προκειμένου να ενισχύσουν την παγκόσμια επιρροή τους.

Ο Ντόναλντ Τραμπ επέμεινε τον περασμένο μήνα ότι «όποιος κερδίσει στον τομέα της τεχνητής νοημοσύνης, κερδίζει». Αμερικανοί αξιωματούχοι και εταιρείες τεχνητής νοημοσύνης έχουν κατηγορήσει την Κίνα για «απόσταξη» μεγάλης κλίμακας, δηλαδή για εξαγωγή δυνατοτήτων από πρωτοποριακά αμερικανικά μοντέλα.

Το Πεκίνο έχει απορρίψει τις αιτιάσεις. Υποστηρίζει ότι οι ΗΠΑ επιδιώκουν μονοπώλιο στην τεχνητή νοημοσύνη και ταυτόχρονα περιορίζουν την πρόσβαση της Κίνας σε μερικά από τα πιο προηγμένα τσιπ τεχνητής νοημοσύνης και στα μηχανήματα κατασκευής τσιπ που υπάρχουν στον κόσμο.

Τα μηνύματα των δύο υπερδυνάμεων της τεχνητής νοημοσύνης δεν ταυτίζονται. Ο βασικός λόγος είναι ότι το Πεκίνο χρειάζεται να προσελκύσει τρίτες χώρες για να στήσει εναλλακτική συμμαχία, ενώ η Ουάσινγκτον διαθέτει ήδη ισχυρό δίκτυο συμμάχων. Το εξηγεί ο Κάιλ Τσαν, ερευνητής στο Κέντρο Κίνας «John L. Thornton» του Ινστιτούτου Μπρούκινγκς. Η διαφορά αυτή, κατά τον ίδιο, ενισχύει τη δύναμη των χωρών που χαρακτηρίζει «χώρες-κλειδιά».

Οι δύο ηγετικές δυνάμεις δύσκολα αμφισβητούνται

Για όσες χώρες διαθέτουν σημαντική οικονομική και στρατιωτική ισχύ, χωρίς όμως να έχουν αναπτύξει μόνες τους ισχυρά πρωτοποριακά μοντέλα τεχνητής νοημοσύνης, η σύμπραξη με τις ΗΠΑ μπορεί να αποδειχθεί ζωτικής σημασίας. Από αυτήν εξαρτάται η πρόσβασή τους σε κέντρα δεδομένων και σε συμφωνίες για μικροτσίπ με αμερικανικές εταιρείες, επισημαίνουν οι Anton Leicht και Sam Winter-Levy από το Ίδρυμα Carnegie για τη Διεθνή Ειρήνη.

Ουσιαστικά, η πρόσβασή τους σε προηγμένα συστήματα τεχνητής νοημοσύνης «εξαρτάται από τις διαθέσεις των υπευθύνων χάραξης πολιτικής στην Ουάσινγκτον και το Πεκίνο», σημειώνουν. Οι χώρες αυτές ενδέχεται να διαθέτουν περιορισμένη επιρροή στο μέλλον της τεχνητής νοημοσύνης.

Η Κίνα, στο μεταξύ, έχει μειώσει το τεχνολογικό χάσμα με τις ΗΠΑ ως προς την κατασκευή μικροτσίπ και τις προηγμένες δυνατότητες τεχνητής νοημοσύνης. Υστερεί ακόμη, τουλάχιστον προς το παρόν, σε σχέση με τις κορυφαίες αμερικανικές τεχνολογικές δυνατότητες.

Η γραμμή ανοιχτού κώδικα του Πεκίνου επιτρέπει στις χώρες να εξαρτώνται λιγότερο από τις ΗΠΑ. Παράλληλα, η Κίνα δίνει χρηματοδότηση σε αναπτυσσόμενες χώρες για να αναπτύξουν δικά τους οικοσυστήματα τεχνητής νοημοσύνης, τονίζει ο Alberto Lemma, ερευνητής στη δεξαμενή σκέψης «ODI Global».

Έως σήμερα η Κίνα έχει χορηγήσει επιχορηγήσεις και δάνεια του δημόσιου τομέα για έργα και δραστηριότητες που χρησιμοποιούν ή καθιστούν δυνατή την εφαρμογή τεχνολογιών τεχνητής νοημοσύνης. Οι δικαιούχοι είναι τουλάχιστον 77 χώρες χαμηλού και μεσαίου εισοδήματος, σύμφωνα με το ερευνητικό εργαστήριο AidData του William & Mary, δημόσιου πανεπιστημίου στη Βιρτζίνια.

Ανάμεσα στους κορυφαίους αποδέκτες βρίσκονται η Νιγηρία, η Ζάμπια, η Γκάνα, το Μπαγκλαντές, η Σενεγάλη, το Καμερούν και η Κένυα.

Μεταβάλλεται και η αντίληψη του κοινού. Πρόσφατα αποτελέσματα μελέτης του Pew Research Center έδειξαν ότι πολίτες σε χώρες μεσαίου εισοδήματος διαμορφώνουν θετικότερη στάση και εμπιστεύονται όλο και περισσότερο την Κίνα, τόσο στην τεχνητή νοημοσύνη όσο και στη ρύθμιση της τεχνολογίας αυτής.

Συνολικά, πολλές χώρες «δεν θέλουν να πάρουν θέση, επειδή κάθε τεχνολογικό περιβάλλον έχει τα πλεονεκτήματα και τα μειονεκτήματά του», σημειώνει ο Aalok Mehta, διευθυντής του Wadhwani AI Center στο Κέντρο Στρατηγικών και Διεθνών Μελετών.

Οι περισσότερες χώρες ενδέχεται τελικά να μην έχουν καλή επιλογή, καθώς δεν μπορούν να ανταγωνιστούν στην ανάπτυξη πρωτοποριακών μοντέλων τεχνητής νοημοσύνης. Ωστόσο, «κάθε χώρα στον κόσμο, με τον έναν ή τον άλλο τρόπο, σκέφτεται την κυριαρχία στον τομέα της τεχνητής νοημοσύνης», όπως επισημαίνει. Προσθέτει ότι «ίσως καμία άλλη χώρα εκτός από τις ΗΠΑ και την Κίνα να μην μπορεί πραγματικά να αναπτύξει αυτά τα πολύ μεγάλα και ισχυρά μοντέλα».