Δημογραφική κρίση στην Ελλάδα: μείωση πληθυσμού, γήρανση και νέες μορφές οικογένειας

Η χώρα αντιμετωπίζει μία από τις δραματικότερες δημογραφικές μεταβολές σε παγκόσμιο επίπεδο. Δεν πρόκειται μόνο για εγχώρια ιδιαιτερότητα, καθώς εντάσσεται σε τάσεις παγκόσμιας εμβέλειας που πρόκειται να ορίσουν την τροχιά της παγκόσμιας οικονομίας τις επόμενες δεκαετίες.

Πρόκειται για πρωτοφανή δημογραφική κρίση, με δραματική συρρίκνωση και γήρανση του πληθυσμού. Οι εκτιμήσεις κάνουν λόγο για απότομη υποχώρηση του συνολικού αριθμού κατοίκων μέσα στις επόμενες δεκαετίες. Η πληθυσμιακή πυραμίδα ανατρέπεται πλήρως, λόγω χαμηλής γονιμότητας και υψηλότερου προσδόκιμου ζωής, ενώ το παραδοσιακό οικογενειακό μοντέλο μεταβάλλεται με γρήγορους ρυθμούς.

Μαζί με την κλιματική αλλαγή, την τεχνητή νοημοσύνη, τον γεωπολιτικό κατακερματισμό, την αστικοποίηση και την αύξηση των χρεών, η δημογραφική μετάβαση προοιωνίζεται βαθιές κοινωνικοοικονομικές επιπτώσεις. Καμία χώρα ή κοινωνία δεν θα μείνει ανεπηρέαστη.

Έντονη συρρίκνωση του πληθυσμού

Τα στοιχεία της UBS για την Ελλάδα αποτυπώνουν δυσοίωνη εικόνα για τις γενιές που ακολουθούν. Προβλέπεται μείωση του συνολικού πληθυσμού κατά 13% έως το 2050, ενώ έως το 2100 η πτώση διευρύνεται στο 36%.

Η φθίνουσα πορεία φαίνεται αναπόφευκτη. Στο ευνοϊκό σενάριο ο πληθυσμός της Ελλάδας τοποθετείται στα 8,45 εκατομμύρια, ενώ στο δυσμενές φτάνει τα 7,95 εκατομμύρια κατοίκους, μέγεθος αντίστοιχο με τα επίπεδα της πρώτης μεταπολεμικής δεκαετίας.

Στην ίδια καθοδική τροχιά βαραίνει και η ανατροπή του μεταναστευτικού ισοζυγίου.

Ανατροπή της πληθυσμιακής πυραμίδας

Στο 2ο Financial Planning Forum, ο καθηγητής Βύρων Κοτζαμάνης, διευθυντής του Ινστιτούτου Δημογραφικών Ερευνών και Μελετών (ΙΔΕΜ), επεσήμανε ότι οι κύριες δημογραφικές μεταβολές είναι ήδη ορατές και έχουν πολλές διαστάσεις.

Μεταξύ αυτών συγκαταλέγονται:

• Η άνοδος του προσδόκιμου ζωής.
• Η μείωση της γονιμότητας των γυναικών, μαζί με τη συνεχή αύξηση της μέσης ηλικίας απόκτησης του πρώτου παιδιού.
• Η πλήρης αναστροφή του φυσικού ισοζυγίου γεννήσεων και θανάτων.
• Η δομή της πληθυσμιακής πυραμίδας αλλάζει ριζικά. Τα παιδιά και οι νέοι συρρικνώνονται διαρκώς, από το 38,5% του συνολικού πληθυσμού το 1951 στο 18,5% σήμερα.
• Αντίθετα, οι ηλικιωμένοι 65 ετών και άνω εκτοξεύτηκαν από το 6,8% το 1951 στο 23,5% σήμερα.

Την επόμενη 30ετία, οι ηλικιωμένοι είναι η μόνη ηλικιακή ομάδα που αναμένεται να αυξηθεί, κατά περίπου 700.000 άτομα. Αντίθετα, ο ενεργός και παραγωγικός πληθυσμός θα μειωθεί κατά περίπου 2,7 εκατομμύρια άτομα.

Οι προβλέψεις του κ. Κοτζαμάνη για τις επόμενες δεκαετίες περιλαμβάνουν τα εξής:

• Οι θάνατοι θα σημειώσουν μικρή άνοδο και θα παραμείνουν συντριπτικά περισσότεροι από τις γεννήσεις, συντηρώντας τη διαρκή μείωση του πληθυσμού.
• Ο πληθυσμός θα εξακολουθήσει να υπερσυγκεντρώνεται σε πολύ μικρό τμήμα της ελληνικής επικράτειας.
• Με μηδενικό μεταναστευτικό ισοζύγιο, ο συνολικός πληθυσμός θα μειωθεί κατά περίπου 1,95 έως 2,45 εκατομμύρια έως το 2060 σε σχέση με σήμερα.
• Οι πολίτες 65 ετών και άνω θα αυξηθούν κατά επιπλέον 750.000 και, ανάλογα με το σενάριο, θα αποτελούν από το 30% έως το 38% του συνολικού πληθυσμού.

Μεταβολές στο κοινωνικό μοντέλο και στη δομή της οικογένειας

Η δημογραφική κρίση συνοδεύεται από σαρωτικές μεταβολές στον κοινωνικό ιστό και στον τρόπο ζωής των πολιτών. Οι γάμοι κινούνται πτωτικά, ενώ αυξάνονται τα σύμφωνα συμβίωσης και τα διαζύγια. Το παραδοσιακό οικογενειακό μοντέλο αλλάζει, καθώς ολοένα περισσότερα ζευγάρια επιλέγουν να μείνουν άτεκνα.

Ιδιαίτερα κρίσιμη είναι η κοινωνική πλευρά για τα άτομα χωρίς απογόνους. Μεγαλώνοντας θα βρεθούν είτε εντελώς μόνα είτε μαζί με τον επίσης ηλικιωμένο σύντροφό τους. Από την εξέλιξη αυτή απουσιάζουν οι παραδοσιακοί «άτυποι βοηθοί», που στήριζαν και στηρίζουν ακόμη τις παλαιότερες γενιές.

Πιέσεις στα συστήματα πρόνοιας, υγείας και συντάξεων

Η πληθυσμιακή γήρανση ασκεί τεράστιες πιέσεις στα συστήματα κοινωνικής πρόνοιας, συνταξιοδότησης και υγείας. Τα συστήματα αυτά σχεδιάστηκαν και θεμελιώθηκαν σε ιστορική περίοδο πληθυσμιακής μεγέθυνσης. Σήμερα αντιμετωπίζουν δομικές προκλήσεις, καθώς η αναλογία των ηλικιωμένων προς τους νέους παραγωγικής ηλικίας μεταβάλλεται με ραγδαίους ρυθμούς.

Στις ανεπτυγμένες κοινωνίες το προσδόκιμο ζωής αυξάνεται, ως αποτέλεσμα της προόδου της ιατρικής, της βελτίωσης των συνθηκών διαβίωσης, της ισορροπημένης διατροφής και της ενίσχυσης των συστημάτων κοινωνικής προστασίας. Οι πολίτες ζουν έτσι περισσότερα χρόνια και συχνά με καλύτερη υγεία. Επειδή όμως το προσδόκιμο ζωής ανεβαίνει δυσανάλογα σε σχέση με τον πληθυσμό, ολοένα περισσότεροι πολίτες μένουν εκτός αγοράς εργασίας για μεγαλύτερα διαστήματα.

Την ίδια ώρα, το εισόδημά τους πρέπει να αυξάνεται ώστε να επαρκεί για ποιοτική διαβίωση στα χρόνια της σύνταξης. Πρακτικά, η κατά κεφαλήν δαπάνη για τη δημόσια σύνταξη διευρύνεται, ενώ το εργατικό δυναμικό συρρικνώνεται και περιορίζονται οι ασφαλιστικές εισφορές. Το αυξημένο προσδόκιμο ζωής φέρνει επίσης υψηλότερες δαπάνες υγείας και επιβαρύνει περαιτέρω τα νοικοκυριά.

Η δημογραφική μετάβαση

Ο διευθυντής του ΙΔΕΜ τόνισε χαρακτηριστικά ότι «η δημογραφική γήρανση είναι μια από τις μείζονες προκλήσεις που καλούμαστε να αντιμετωπίσουμε». Όσες χώρες ετοιμαστούν εγκαίρως για τη μετάβαση αυτή, εφαρμόζοντας κατάλληλες και διορατικές πολιτικές, θα έχουν πλεονέκτημα στη διαφύλαξη της οικονομικής ευημερίας, της διαγενεακής αλληλεγγύης και της κοινωνικής συνοχής.

Μείνετε σε επαφή μαζί μας:
Κάντε like κι ακολουθήστε τη σελίδα μας στο Facebook
Στο Twitter: Follow