Σελίν Σπεκτόρ: Η κυριαρχία μένει φάντασμα αν δεν επηρεάζει τις εξελίξεις

«Ποια αξία έχει να είσαι κυρίαρχος, όταν δεν μπορείς πια να επηρεάσεις όσα συμβαίνουν; Η κυριαρχία μετατρέπεται σε φάντασμα, σε είδωλο, σε καθαρή ψευδαίσθηση». Η Σελίν Σπεκτόρ, καθηγήτρια πολιτικής φιλοσοφίας στη Σορβόννη και διευθύντρια της διεπιστημονικής ερευνητικής πρωτοβουλίας Initiative Europe, μιλά στα «ΝΕΑ Σαββατοκύριακο» με αφορμή τη συμμετοχή της στο διεθνές συνέδριο του Ιδρύματος της Βουλής για το μέλλον της συνταγματικής δημοκρατίας. Θίγει την άνοδο του εθνικισμού, τη διάβρωση της δημοκρατίας, την αγωνία των νέων και την ανάγκη ενός νέου ευρωπαϊκού κοινωνικού συμβολαίου.

Η ευρωπαϊκή οικοδόμηση αποσκοπούσε στο να κάνει τον εθνικισμό λιγότερο επικίνδυνο. Σήμερα, όμως, τα εθνικιστικά κόμματα ενισχύονται σταθερά. Τι δεν λειτούργησε;

Η ευρωπαϊκή ενοποίηση επιδίωκε ο πόλεμος ανάμεσα στα κράτη-μέλη να μην είναι απλώς απίθανος, αλλά αδιανόητος. Έφερε ευημερία και στήριξε τη δημοκρατία σε χώρες που πέρασαν από δικτατορίες ή από «λαϊκές δημοκρατίες».

Πολλές φορές, πάντως, η Ευρώπη άφηνε να σχηματιστεί η εικόνα ότι η ισχυροποίηση των θεσμών της σήμαινε αναπόφευκτα υποχώρηση της λαϊκής κυριαρχίας. Οι ευρωφοβικοί έκαναν λόγο για Ευρώπη των ελίτ και της αγοράς, που αποδυνάμωσε τις δημοκρατικές και κοινωνικές πολιτικές, κυρίως όταν αυτές ήρθαν σε αντίθεση με το ορθοφιλελεύθερο δόγμα, όπως συνέβη στην ελληνική κρίση. Υπογράμμιζαν επίσης την ηγεμονική θέση της Γερμανίας, την υπερβολική απελευθέρωση των αγορών και το κοινωνικό και φορολογικό ντάμπινγκ. Όταν οι ευρωπαϊκές πολιτικές φάνηκαν ανίκανες να προφυλάξουν τους πολίτες από την παγκοσμιοποίηση, τις ανισότητες και την ανασφάλεια, τα εθνικιστικά κόμματα παρουσιάστηκαν, παραπλανητικά, σαν υπερασπιστές της λαϊκής βούλησης.

Στο βιβλίο μου «No demos; Κυριαρχία και δημοκρατία στη δοκιμασία της Ευρώπης» αμφισβητώ ακριβώς αυτό. Οι εθνοκυριαρχιστές ισχυρίζονται ότι η δημοκρατία προϋποθέτει ομοιογενές έθνος και κράτος που αποφασίζει μόνο του. Η κλιματική κρίση, η φορολόγηση των πολυεθνικών, η ρύθμιση της τεχνητής νοημοσύνης, οι μεταναστεύσεις και οι πόλεμοι, όμως, δεν λύνονται μέσα στα εθνικά σύνορα. Τι απομένει από την κυριαρχία, αν δεν μπορείς να επηρεάσεις αυτές τις εξελίξεις; Καταντά φάντασμα, είδωλο, ψευδαίσθηση.

Μέσα σε λίγους μήνες η Μαρίν Λε Πεν θα μπορούσε, μέσω εκλογών, να φτάσει στην εξουσία. Το κόμμα της, ωστόσο, απειλεί τη φιλελεύθερη δημοκρατία. Μπορεί μια δημοκρατία να προστατευτεί από όσους αξιοποιούν τους κανόνες της για να την αποδυναμώσουν;

Ναι, με την προϋπόθεση ότι δεν εγκαταλείπει τις αρχές που θέλει να διαφυλάξει. Η Δημοκρατία της Βαϊμάρης αδυνάτιζε επί χρόνια εξαιτίας της κοινωνικής κρίσης και της εξασθένησης των θεσμικών αντίβαρων. Στη συνέχεια, μέσα σε λίγες εβδομάδες, θεμελιώδεις ελευθερίες ανεστάλησαν και το Κοινοβούλιο απώλεσε μεγάλο μέρος των εξουσιών του. Μια πολιτική δύναμη μπορεί να εκλεγεί νόμιμα και έπειτα να πλήξει την ανεξαρτησία της δικαιοσύνης, τον πολιτικό πλουραλισμό, την ελευθερία του Τύπου και της κοινωνίας των πολιτών, καθώς και τα δικαιώματα των μειονοτήτων.

Αυτό δεν συνεπάγεται ότι ένα κόμμα πρέπει να απαγορεύεται επειδή οι ιδέες του είναι επικίνδυνες. Η φιλελεύθερη δημοκρατία οφείλει να δέχεται την πολιτική αντιπαράθεση. Χρειάζεται, όμως, θεσμικές και νομικές εγγυήσεις, ώστε μια συγκυριακή πλειοψηφία να μην μπορεί να καταλύσει το κράτος δικαίου.

Τι σας προβληματίζει περισσότερο σήμερα: η εκλογική άνοδος της Ακροδεξιάς, η αποδυνάμωση των θεσμικών αντίβαρων ή το ενδεχόμενο να γίνει αποδεκτή μια λιγότερο φιλελεύθερη δημοκρατία;

Και τα τρία συνδέονται. Η ενίσχυση της Ακροδεξιάς θα επιταχύνει την αποδυνάμωση των αντίβαρων, με περικοπές στη δημόσια ενημέρωση και την πολιτιστική δημιουργία, απειλές κατά της αντιπολίτευσης και των ελευθεριών της έκφρασης και της διαδήλωσης, ενισχυμένη αστυνομική παρουσία και περιορισμό των δικαιωμάτων υπεράσπισης. Η επιθυμία για τάξη μπορεί να οδηγήσει μια «σιωπηλή πλειοψηφία» να εξοικειωθεί με αυτή τη σταδιακή αποδυνάμωση των δικαιωμάτων και των συλλογικών φορέων που βάζουν όρια στην εξουσία και τροφοδοτούν τον δημόσιο διάλογο. Ένα τέτοιο ενδεχόμενο θα ήταν τραγικό.

Τάσσεστε υπέρ μιας πιο ομοσπονδιακής, κοινωνικής και οικολογικής Ευρώπης, με κοινή φορολογική πολιτική. Ποια μορφή θα όφειλε να πάρει ένα νέο ευρωπαϊκό κοινωνικό συμβόλαιο;

Η Ευρώπη δεν πρέπει να εκλαμβάνεται κυρίως ως οικονομικός και νομικός χώρος. Οφείλει να γίνει πραγματική πολιτική κοινότητα. Το κοινωνικό συμβόλαιο που απαιτείται έχει τρεις διαστάσεις.

Η κοινωνική διάσταση στηρίζεται στο ότι η αλληλεγγύη πρέπει να συνοδεύει την ελεύθερη κυκλοφορία, μέσω ευρωπαϊκών δημόσιων υπηρεσιών που θα καταπολεμούν έμπρακτα τις ανισότητες και την επισφάλεια. Η φορολογική προκύπτει από το ότι ευρωπαϊκά δημόσια αγαθά δεν χρηματοδοτούνται χωρίς ίδιους πόρους και χωρίς αποτελεσματική αντιμετώπιση της φοροδιαφυγής και του φορολογικού ανταγωνισμού μεταξύ κρατών. Η περιβαλλοντική συνδέεται με το ότι η οικολογική μετάβαση γίνεται δημοκρατικά αποδεκτή μόνο αν τα βάρη και οι θυσίες της, αλλά και οι χαρές της, μοιραστούν δίκαια.

Η ομοσπονδιακή Ευρώπη που υπερασπίζομαι δεν ισοδυναμεί με συγκεντρωτικό υπερκράτος. Είναι κοινή κυριαρχία, που σε υπερεθνικό επίπεδο προστατεύει τη δημοκρατία και τα θεμελιώδη δικαιώματα, κοινωνικά και περιβαλλοντικά, και έτσι διασφαλίζει καλύτερα τις δημοκρατικές εμπειρίες σε τοπικό και εθνικό επίπεδο. Χωρίς ισότητα και αδελφοσύνη δεν υπάρχει ελευθερία.

Μείνετε σε επαφή μαζί μας:
Κάντε like κι ακολουθήστε τη σελίδα μας στο Facebook
Στο Twitter: Follow