Ένας στους 11 εργαζόμενους στην ΕΕ σε ακούσια μερική ή προσωρινή απασχόληση, δυσμενέστερα τα ποσοστά στην Ελλάδα

Οι προσωρινές δουλειές και η μερική απασχόληση συγκαταλέγονται στα σοβαρότερα εργασιακά προβλήματα στην Ευρώπη. Εκατομμύρια εργαζόμενοι τις αποδέχονται επειδή δεν βρίσκουν κάτι καλύτερο.

Νέα στοιχεία του Eurofound δείχνουν ότι το 8,8% των εργαζομένων στην ΕΕ, δηλαδή ένας στους 11, δουλεύει υπό αυτό το καθεστώς ανασφάλειας. Οι γυναίκες και οι νέοι πλήττονται περισσότερο.

Στην Ελλάδα η εικόνα είναι ακόμη χειρότερη. Το ποσοστό ξεπερνά το 12,5% και η χώρα κατατάσσεται στις τελευταίες θέσεις της Ευρώπης.

Λόγω των πολλών εποχικών θέσεων στον τουρισμό και την εστίαση, χιλιάδες Έλληνες μένουν εγκλωβισμένοι σε συμβάσεις με ημερομηνία λήξης. Η μερική απασχόληση δεν είναι επιλογή τους, αλλά η μόνη λύση για να έχουν εισόδημα.

Η μη τυπική απασχόληση, δηλαδή η προσωρινή ή ορισμένου χρόνου και η μερική, συζητείται συνήθως με όρους ευελιξίας. Πρόκειται για λιγότερες ώρες για τους γονείς ή για συμβάσεις ορισμένου χρόνου που δίνουν στους νέους ένα πρώτο βήμα στην εργασία.

Οι εργαζόμενοι, όμως, την αποδέχονται επειδή δεν υπάρχουν διαθέσιμες εναλλακτικές. Γι' αυτούς η ευελιξία δεν είναι κάτι που επέλεξαν, αλλά εμπόδιο: βρίσκονται σε ακούσια μη τυπική απασχόληση.

Παρά τη διαχρονική μείωση του φαινομένου στην Ευρώπη, η εργασιακή ανασφάλεια παραμένει υψηλή στον Νότο. Από την εικόνα αυτή προβάλλει ο κρίσιμος ρόλος στοχευμένων πολιτικών μεταρρυθμίσεων.

Η εικόνα στην ΕΕ από το 2006 έως το 2024

Επικείμενη έκθεση του Eurofound μετρά αυτή την ομάδα εργαζομένων για σχεδόν δύο δεκαετίες. Με μικροδεδομένα της Έρευνας Εργατικού Δυναμικού της ΕΕ για την περίοδο 2006 έως 2024, εξετάζει όσους έχουν προσωρινή σύμβαση επειδή δεν μπόρεσαν να βρουν μόνιμη, όσους εργάζονται με μερική απασχόληση επειδή δεν μπόρεσαν να βρουν πλήρη, και όσους έχουν προσωρινή εργασία μερικής απασχόλησης επειδή δεν μπόρεσαν να βρουν μόνιμη θέση πλήρους απασχόλησης.

Το 2024 σε αυτή τη θέση βρισκόταν το 8,8% των εργαζομένων στην ΕΕ, έναντι 11,2% το 2006.

Το ποσοστό της ακούσιας μη τυπικής απασχόλησης κορυφώθηκε στο 12,7% το 2015. Τότε οι εθνικές αγορές εργασίας εξακολουθούσαν να δέχονται τις επιπτώσεις της Μεγάλης Ύφεσης.

Από το 2015 το ποσοστό υποχωρούσε σταθερά. Η πορεία διακόπηκε μόνο για λίγο από την πανδημία, καθώς οι αγορές εργασίας περιορίστηκαν και η προσωρινή απασχόληση συρρικνώθηκε.

Η βελτίωση ήταν μεγαλύτερη για τους εργαζόμενους σε επαγγέλματα χαμηλότερης ειδίκευσης. Αντιστοιχεί σε πραγματικά χαμηλότερο κίνδυνο ακούσιας μη τυπικής εργασίας στην αγορά, και όχι απλώς σε αποτέλεσμα της γήρανσης ή της καλύτερης εκπαίδευσης του εργατικού δυναμικού.

Οι συμβάσεις ορισμένου χρόνου παραμένουν το βασικό πρόβλημα

Παρ' όλα αυτά, περίπου οι μισοί από όσους απασχολούνται προσωρινά στην ΕΕ έχουν σύμβαση ορισμένου χρόνου επειδή δεν μπόρεσαν να βρουν μόνιμη θέση.

Το ποσοστό έχει υποχωρήσει από το 63% του 2015. Για τους περισσότερους, όμως, η προσωρινή εργασία είναι η δεύτερη καλύτερη επιλογή και όχι η καλύτερη.

Οι ακούσιες προσωρινές συμβάσεις καλύπτουν σχεδόν τα δύο τρίτα όλων των ακούσιων μη τυπικών θέσεων εργασίας. Η ακούσια μερική απασχόληση αντιστοιχεί στο μεγαλύτερο μέρος των υπολοίπων, κυρίως μεταξύ εργαζομένων με μόνιμες συμβάσεις.

Μεγάλες αποκλίσεις από χώρα σε χώρα

Οι διαφορές ανάμεσα στα κράτη μέλη είναι μεγάλες. Το ποσοστό ακούσιας μη τυπικής απασχόλησης είναι κάτω από 2% στη Λιθουανία και τη Ρουμανία, πάνω από 17% στην Ισπανία και πάνω από 18% στην Ιταλία. Λόγω του μεγέθους των αγορών εργασίας τους, Ιταλία και Ισπανία αντιπροσωπεύουν μαζί περισσότερο από το 40% όλων των εργαζομένων στην ΕΕ που βρίσκονται σε ακούσια μη τυπική απασχόληση.

Μεταξύ 2006 και 2024 τα ποσοστά μειώθηκαν σε 19 κράτη μέλη και αυξήθηκαν σε 8. Οι μεγαλύτερες αυξήσεις καταγράφηκαν στην Ιταλία, κατά περισσότερες από 6 ποσοστιαίες μονάδες, και στην Ελλάδα, κατά 3,5.

Η Ιταλία, με 18,4%, και η Ισπανία, με 17%, συγκεντρώνουν μαζί πάνω από το 40% των συγκεκριμένων εργαζομένων στην ΕΕ.

Η Ελλάδα βρίσκεται στην 6η θέση μεταξύ των 27 χωρών της ΕΕ ως προς το υψηλότερο ποσοστό εργαζομένων σε αυτό το καθεστώς, με 12,5%. Προηγούνται η Ιταλία με 18,4%, η Ισπανία με 17%, η Κύπρος με 15%, η Πορτογαλία με 13,3% και η Φινλανδία με 13,2%.

Ιταλία και Ισπανία ξεχωρίζουν και για ένα συγκεκριμένο μοτίβο. Υπάρχει μεγάλη ομάδα υποαπασχολούμενων εργαζομένων με μόνιμες συμβάσεις, που εργάζονται με μερική απασχόληση επειδή δεν μπορούν να εξασφαλίσουν πλήρες ωράριο.

Καθώς το συνολικό ποσοστό μειώθηκε, η ακούσια μη τυπική απασχόληση συγκεντρώθηκε περισσότερο σε συγκεκριμένους τομείς. Σε αυτούς περιλαμβάνονται η φιλοξενία, οι υπηρεσίες διοικητικής υποστήριξης και η εργασία σε ιδιωτικά νοικοκυριά, που εδώ και καιρό εμφανίζουν υψηλά ποσοστά.

Την τελευταία δεκαετία, η υγεία, η εκπαίδευση και άλλες μη εμπορεύσιμες υπηρεσίες συνδέθηκαν εντονότερα με το φαινόμενο. Εργαζόμενος σε αυτούς τους τομείς το 2024 είχε διπλάσιες πιθανότητες να βρίσκεται σε ακούσια μη τυπική απασχόληση από ό,τι το 2014.

Η μερική απασχόληση πίσω από το χάσμα των φύλων

Το προφίλ όσων επηρεάζονται είναι σταθερό σε όλες τις χώρες. Οι γυναίκες αποτελούν το 59% της ομάδας, λίγο περισσότερο από το ήμισυ είναι κάτω των 40 ετών και τα δύο τρίτα έχουν ολοκληρώσει το πολύ την ανώτερη δευτεροβάθμια εκπαίδευση. Οι διαφορές αυτές επιμένουν και μετά τη συνεκτίμηση άλλων χαρακτηριστικών.

Το χάσμα των φύλων στην ακούσια μη τυπική απασχόληση οφείλεται σχεδόν εξ ολοκλήρου στη μερική απασχόληση. Στην προσωρινή εργασία άνδρες και γυναίκες επηρεάζονται σε παρόμοιο βαθμό. Στη μερική απασχόληση, όμως, οι γυναίκες είναι πολύ πιθανότερο από τους άνδρες να εργάζονται λιγότερες ώρες από όσες επιθυμούν. Μεταξύ 2014 και 2024 το χάσμα των φύλων μειώθηκε, χωρίς να εξαλειφθεί.

Οι προσωρινές συμβάσεις αποτελούν τα δύο τρίτα των ακούσιων μη τυπικών θέσεων εργασίας. Οι μισοί εργαζόμενοι ορισμένου χρόνου τις δέχονται επειδή δεν βρίσκουν μόνιμη δουλειά.

Υπάρχουν βάσιμοι λόγοι να θεωρηθεί ότι τα στοιχεία υποτιμούν το πρόβλημα για τις γυναίκες. Η έρευνα κατατάσσει τη μερική απασχόληση ως εθελοντική όταν ο δηλωμένος λόγος είναι οι ευθύνες φροντίδας ή άλλοι οικογενειακοί λόγοι.

Όταν η φροντίδα των παιδιών δεν είναι διαθέσιμη ή δεν είναι οικονομικά προσιτή, όταν η γονική άδεια είναι σύντομη ή όταν η φροντίδα εξακολουθεί να θεωρείται γυναικεία εργασία λόγω πολιτισμικών κανόνων, δεν πρόκειται για ελεύθερη επιλογή.

Τα στοιχεία που αναφέρονται παραπάνω πρέπει επομένως να ερμηνεύονται ως κατώτερο όριο. Η απόσταση ανάμεσα στο μετρούμενο και στο πραγματικό ποσοστό ακούσιας μη τυπικής απασχόλησης είναι πιθανό να είναι η μεγαλύτερη για τις γυναίκες με ευθύνες φροντίδας.

Τι δείχνουν οι πολιτικές αλλαγές

Οι δύο μεγαλύτερες μειώσεις του ποσοστού ακούσιας μη τυπικής απασχόλησης στην ΕΕ υποδεικνύουν τον ρόλο της πολιτικής για την αγορά εργασίας. Στην Πολωνία το ποσοστό έπεσε από σχεδόν 22% το 2006 σε 7% το 2024, μακράν η μεγαλύτερη μείωση στην ΕΕ.

Μεγάλο μέρος αυτής της μείωσης ακολούθησε αλλαγές στον εργατικό κώδικα το 2016, που περιόρισαν τη χρήση προσωρινών συμβάσεων. Ταυτόχρονα αυξήθηκαν οι εισφορές κοινωνικής ασφάλισης σε συμβάσεις αστικού δικαίου, οι οποίες χρησίμευαν ως φθηνότερη εναλλακτική έναντι της τυπικής απασχόλησης.

Στην Ισπανία, για μεγάλο μέρος της δεκαετίας του 2010, το ποσοστό έμενε κοντά στο 28% και έπειτα μειώθηκε στο 17%. Η πιο απότομη πτώση σημειώθηκε μετά τη μεταρρύθμιση της εργασίας του 2021, η οποία περιόρισε τις συνθήκες υπό τις οποίες μπορούν να χρησιμοποιούνται συμβάσεις ορισμένου χρόνου και επέκτεινε τη χρήση του fijo discontinuo, μιας μόνιμης σύμβασης για εποχιακή εργασία.

Η συνολική εικόνα είναι εικόνα άνισης προόδου. Η ακούσια μη τυπική απασχόληση είναι χαμηλότερη από ό,τι πριν από μια δεκαετία και η βελτίωση αποτυπώνει καλύτερες συνθήκες για τους εργαζόμενους με τη μικρότερη διαπραγματευτική δύναμη.

Παραμένει, ωστόσο, υψηλή στη νότια Ευρώπη και συγκεντρώνεται ολοένα περισσότερο σε μια χούφτα τομείς υπηρεσιών. Σε αυτή την κατάσταση εξακολουθούν να βρίσκονται κυρίως γυναίκες και νέοι.

Μείνετε σε επαφή μαζί μας:
Κάντε like κι ακολουθήστε τη σελίδα μας στο Facebook
Στο Twitter: Follow