Τη δεκαετία του 1950, σε Βρετανία, ΗΠΑ, Καναδά και Ευρώπη, σχεδόν οι μισοί ηλικιωμένοι ζούσαν σε φτώχεια, χωρίς δική τους στέγη και χωρίς αποταμιεύσεις. Την ίδια εποχή το δημογραφικό λειτουργούσε υπέρ των κρατών. Οι συνταξιούχοι ήταν λίγοι και οι εργαζόμενοι πολλοί, ενώ οι μισθοί κινούνταν ανοδικά.
Μετά από εβδομήντα χρόνια τα δεδομένα έχουν αντιστραφεί. Στις περισσότερες πλούσιες χώρες οι συνταξιούχοι καταγράφουν πλέον τα χαμηλότερα ποσοστά φτώχειας από κάθε άλλη ηλικιακή ομάδα. Έχουν και το χαμηλότερο κόστος στέγασης, αφού στην πλειονότητά τους είναι ιδιοκτήτες ακινήτων. Σε αρκετές περιπτώσεις το διαθέσιμο εισόδημά τους είναι υψηλότερο από εκείνο των εργαζομένων, σύμφωνα με ανάλυση των Financial Times.
Για να συντηρηθεί αυτό το μοντέλο, τα κράτη αυξάνουν τους φόρους, περικόπτουν δαπάνες ή διογκώνουν το χρέος τους. Σε Γαλλία, Ισπανία και Ιταλία, 1 στα 4 ευρώ των δημόσιων δαπανών κατευθύνεται στις συντάξεις. Το 2024 η Γαλλία δαπάνησε για συντάξεις περισσότερα από όσα διέθεσε αθροιστικά για παιδεία, αστυνόμευση, στέγαση, υποδομές και άμυνα.
Ο καθηγητής του LSE Λουίς Γκαρικάνο προειδοποιεί ότι η συζήτηση για το αν οι συντάξεις θα είναι βιώσιμες σε βάθος χρόνου παραβλέπει μια ήδη υπαρκτή αδυναμία: το σύστημα δεν είναι βιώσιμο ούτε σήμερα. Μένει όρθιο, όπως λέει, μόνο επειδή θυσιάζεται κάθε επένδυση που αφορά το μέλλον.
Το θέμα αποτελεί πολιτική «βόμβα». Αυτό αποτυπώνεται στις διαδηλώσεις σε Γαλλία, Βέλγιο και Ελλάδα κατά της αύξησης των ορίων ηλικίας, στις υποσχέσεις της Μαρίν Λεπέν για κατάργηση της μεταρρύθμισης Μακρόν, που ανέβασε το όριο από τα 62 στα 64 έτη, και στις απεργίες στην Ιταλία.
Η μετακίνηση πόρων προς τους ηλικιωμένους
Στα διανεμητικά συστήματα, οι συντάξεις των σημερινών συνταξιούχων πληρώνονται από τους σημερινούς εργαζομένους. Σε Βρετανία και ΗΠΑ οι συνταξιοδοτικές δαπάνες αντιστοιχούν πλέον στο 20% των μισθών προ φόρων, ενώ το 1970 το ποσοστό ήταν 10%. Αν συνυπολογιστεί και η υγειονομική περίθαλψη των ηλικιωμένων, το μερίδιο ξεπερνά το 25%, φτάνει το 40% στην Ισπανία και αγγίζει το 50% στη Γαλλία.
Παρότι πολλοί συνταξιούχοι θεωρούν ότι παίρνουν πίσω όσα πλήρωσαν, τα στοιχεία δείχνουν μεγάλη ανισορροπία ανάμεσα στις γενιές.
Σε Βρετανία και Γαλλία οι baby boomers θα εισπράξουν σχεδόν τα διπλάσια των εισφορών που κατέβαλαν. Στην Ισπανία οι παροχές φτάνουν το τριπλάσιο. Στον αντίποδα, οι millennials και η Gen Z σε Γαλλία και Ισπανία μόλις και μετά βίας θα ανακτήσουν τις εισφορές τους. Πολλοί, εξαιτίας της στεγαστικής κρίσης, θα πληρώνουν ενοίκιο ακόμη και στη σύνταξη.
Νέα εικόνα σε κατανάλωση και εισοδήματα
Από το 2008 έως σήμερα, στις συντάξεις κατέληξαν τα δύο τρίτα της αύξησης του κατά κεφαλήν ΑΕΠ στην Ισπανία και το ένα τρίτο στη Γαλλία. Οι μισθοί των νέων, την ίδια περίοδο, παρέμειναν καθηλωμένοι.
Σήμερα, σε ΗΠΑ, Βρετανία, Ιρλανδία, Γαλλία, Ισπανία και Ιταλία, το μέσο νοικοκυριό άνω των 60 ετών καταναλώνει περισσότερα αγαθά και υπηρεσίες από τις οικογένειες εργάσιμης ηλικίας. Σύμφωνα με το Ινστιτούτο Brookings, στις ΗΠΑ την επόμενη δεκαετία θα δοθούν 2 τρισ. δολάρια σε κρατικές συντάξεις προς εύπορους συνταξιούχους με εισόδημα άνω των 200.000 δολαρίων τον χρόνο. Την ίδια ώρα, στη Βρετανία 1 στους 5 νέους ηλικίας 18-34 ετών δεν έχει τη δυνατότητα να εξοφλήσει τους λογαριασμούς του, έναντι 1 στους 40 άνω των 65.
Το δημογραφικό ως δομική απειλή
Πέρα από τις διαβεβαιώσεις για το κοντινό διάστημα, οι μακροπρόθεσμοι αριθμοί της έκθεσης αναδεικνύουν τη μεγαλύτερη δομική αδυναμία της χώρας, το δημογραφικό. Κατά τις προβλέψεις της Eurostat, η Ελλάδα χάνει 2,7 εκατομμύρια κατοίκους μέχρι το 2080. Από 10,4 εκατομμύρια το 2025, ο πληθυσμός υποχωρεί στα 9,2 εκατομμύρια το 2050 και σε μόλις 7,6 εκατομμύρια το 2080. Ακόμη και αν ο δείκτης γονιμότητας ανακάμψει ελαφρά, από το 1,20 στο 1,45, θα μείνει καθηλωμένος πολύ κάτω από το όριο αναπλήρωσης των γενεών, το 2,1.
Όσο λιγοστεύουν οι εργαζόμενοι που σηκώνουν το βάρος ολοένα περισσότερων συνταξιούχων, και μάλιστα για περισσότερα χρόνια, η παράταση του εργασιακού βίου γίνεται μονόδρομος για τα ταμεία. Σύμφωνα με την έκθεση, έως το 2080 η απασχόληση στις ηλικίες 55-64 ετών θα πρέπει να ανέλθει στο 85% για τους άνδρες, από 75,1% σήμερα, και στο 67,9% για τις γυναίκες, από 53,3% σήμερα.
Ελλειμματικά ταμεία και το δανέζικο παράδειγμα
Τα ελλείμματα διογκώνονται. Στην Ισπανία οι εισφορές καλύπτουν το 9% του ΑΕΠ, οι συντάξεις όμως κοστίζουν 11%, και η «τρύπα» εκτιμάται στο 5% του ΑΕΠ έως το 2050. Στις ΗΠΑ το αποθεματικό ταμείο εξαντλείται το 2032.
Η αντιπαραβολή των χωρών δείχνει πόσο διαφέρει το μοντέλο.
Στη Γαλλία η κρατική σύνταξη καλύπτει κατά μέσο όρο το 57% του μισθού, ενώ το δημόσιο χρέος έφτασε στο 119% του ΑΕΠ. Αν η χώρα είχε ακολουθήσει τα όρια ηλικίας της Δανίας, το χρέος της σήμερα θα βρισκόταν κοντά στο 70%.
Στη Δανία κυριαρχούν τα υποχρεωτικά επενδυτικά ταμεία των εργοδοτών. Η κρατική σύνταξη δίνεται με εισοδηματικά κριτήρια και το όριο ηλικίας έχει ανέβει στα 70 έτη, με αυτόματη σύνδεση με το προσδόκιμο ζωής. Το χρέος βρίσκεται μόλις στο 27% του ΑΕΠ.
Στην Αυστραλία οι εισοδηματικοί κόφτες περιόρισαν τους δικαιούχους κρατικής σύνταξης από 80% τη δεκαετία του 1970 στο 63% σήμερα. Στη Σουηδία, η βαθιά ύφεση της δεκαετίας του 1990 έφερε διακομματική τομή στο συνταξιοδοτικό: οι συντάξεις συνδέθηκαν με την πορεία των μισθών και το προσδόκιμο ζωής και εισήχθησαν υποχρεωτικοί επενδυτικοί λογαριασμοί.
Ότι η μεταρρύθμιση είναι εφικτή το έδειξε η Σουηδία, αλλά η εφαρμογή της απαίτησε οξεία οικονομική κρίση. Σε χώρες όπως η Γαλλία παραμένει ανοιχτό πόσο βαθιά θα πρέπει να είναι μια κρίση προκειμένου πολιτικοί και ψηφοφόροι να αποδεχθούν το αναπόφευκτο.

































