Σε δημόσια διαβούλευση έως την Τετάρτη 19 Νοεμβρίου βρίσκεται το νομοσχέδιο «Κανόνες στη χρήση της τεχνητής νοημοσύνης στην αγορά εργασίας - Προστασία εργαζομένων στις πλατφόρμες - Ενσωμάτωση της Οδηγίας (ΕΕ) 2024/2831…». Πρέπει να κατατεθεί στη Βουλή πριν από το τέλος του μήνα. Ο χρόνος πιέζει, καθώς η προθεσμία ενσωμάτωσης της οδηγίας λήγει στις 2 Δεκεμβρίου. Παρότι από την ψήφιση του ευρωπαϊκού νόμου έχουν περάσει δύο χρόνια, η Ελλάδα και πάλι σπεύδει την τελευταία στιγμή.
Η ψευδής αυτοαπασχόληση
Βασικός στόχος της ευρωπαϊκής οδηγίας (EU Platform Work Directive) είναι να αντιμετωπιστεί η ψευδής αυτοαπασχόληση, πίσω από την οποία κρύβεται σχέση εξαρτημένης εργασίας. Με βάση τα επίσημα στοιχεία της ΕΕ, το 2022 οι απασχολούμενοι σε πλατφόρμες σε ολόκληρη την Ένωση ξεπερνούσαν τα 28,3 εκατομμύρια. Τα μοντέλα πρόβλεψης εκτιμούσαν ότι έως το 2025 ο αριθμός θα έφτανε τα 43 εκατομμύρια. Το 93% από αυτούς εμφανίζεται ως freelancers, δηλαδή ανεξάρτητοι συνεργάτες. Οι δύο στους δέκα υπολογίζεται ότι είναι ψευδώς αυτοαπασχολούμενοι, ποσοστό που σήμερα αφορά περισσότερα από 8 εκατομμύρια άτομα.
Εργαζόμενοι σε πλατφόρμες στην Ελλάδα
Επίσημες έρευνες για το πόσοι εργάζονται σε πλατφόρμες δεν υπάρχουν στην Ελλάδα. Ανεπίσημες εκτιμήσεις αναφέρουν περισσότερα από 50.000 άτομα, και μόνο στον χώρο των διανομέων και των ταχυμεταφορών. Η Wolt αναφέρει στόλο σχεδόν 22.000 συνεργαζόμενων διανομέων και 500 άτομα μόνιμο προσωπικό. Οι συνεργαζόμενοι διανομείς της efood ξεπερνούν τα 14.000 άτομα, ενώ 2.000 άτομα είναι «χρεωμένοι» στη μητρική εταιρεία. Αν προστεθούν οι οδηγοί που συνεργάζονται με πλατφόρμες όπως η uber και η freenow, καθώς και πλατφόρμες τύπου douleutaras που κρατούν προμήθεια από επαγγελματίες και τεχνίτες, το σύνολο των εργαζομένων σε πλατφόρμες μεγαλώνει αισθητά.
Αόρατοι data workers πέρα από τους διανομείς
Οι απασχολούμενοι στις πλατφόρμες δεν περιορίζονται στους διανομείς. Μέσω πλατφορμών ασκούνται όλο και συχνότερα επαγγέλματα όπως η φροντίδα κατ’ οίκον, οι υπηρεσίες καθαριότητας, οι τεχνικοί και άλλοι επαγγελματίες, η εκπαίδευση και ο πολιτισμός, για παράδειγμα τα ιδιαίτερα μαθήματα, και τα digital media, δηλαδή εικόνα, ήχος και διαχείριση online περιεχομένου. Ακόμη και η εκπαίδευση των αλγορίθμων τεχνητής νοημοσύνης στηρίζεται σε εκατομμύρια «αόρατους» εργαζόμενους. Αυτοί αναλαμβάνουν μικροκαθήκοντα (microtasks) και αμείβονται με ψίχουλα από μεγάλες πλατφόρμες.
Τι χάνει ο ψευδώς αυτοαπασχολούμενος
Η ψευδής δήλωση αυτοαπασχόλησης πλήττει πρώτα από όλους τον ίδιο τον εργαζόμενο. Χάνει νόμιμα δικαιώματα που συνδέονται με τη μισθωτή σχέση: σταθερή μισθοδοσία και όχι αμοιβή «με το κομμάτι», ασφάλιση, τριετίες, εργοδοτικές εισφορές, δώρα, επιδόματα, άδειες, αποζημίωση απόλυσης και άλλα. Δύσκολη έως αδύνατη γίνεται και η διεκδίκηση συλλογικών συμβάσεων εργασίας, όταν το εργατικό δυναμικό είναι πολυδιασπασμένο και πολλών ταχυτήτων.
«Στολάρχες» και αδιαφανείς ενδιάμεσοι
Όταν το έργο ανατίθεται σε τρίτες εταιρείες-ενδιάμεσους, το καθεστώς απασχόλησης θολώνει ακόμη περισσότερο. Οι ευθύνες μοιράζονται σε ένα «πυραμιδικό» σύστημα εξουσιών, με υψηλά ποσοστά εισφοροδιαφυγής και φοροδιαφυγής, καθώς και αδήλωτης ή υποδηλωμένης εργασίας. Οι διανομείς σε πλατφόρμες όπως η efood και η Wolt αποκαλούν τους ενδιάμεσους «στολάρχες», επειδή ο καθένας διατηρεί δικό του στόλο εργαζομένων, συχνά με αδιαφανές καθεστώς. Όσο πιο ευάλωτοι είναι οι εργαζόμενοι, για παράδειγμα μετανάστες από το Πακιστάν και το Μπανγκλαντές, ενίοτε χωρίς νόμιμη άδεια διαμονής ή και χωρίς δίπλωμα οδήγησης, τόσο πιθανότερο είναι να απασχολούνται υπό συνθήκες που μοιάζουν με δουλεμπόριο. Ανάμεσά τους αναφέρονται χαράτσι στις αμοιβές, εκβιασμοί, παρακράτηση εγγράφων και υπενοικίαση ενός δηλωμένου λογαριασμού σε πολλούς αόρατους οδηγούς. Το εμπόδιο της έλλειψης διπλώματος μερικές φορές παρακάμπτεται με ηλεκτρικό δίτροχο που έχει «πειραγμένο» κόφτη ταχύτητας, με όποιον κίνδυνο αυτό συνεπάγεται για τον οδηγό και για όσους βρίσκονται γύρω του.
Το μαχητό τεκμήριο εξαρτημένης εργασίας
Κομβικό στοιχείο της ευρωπαϊκής οδηγίας είναι το λεγόμενο «μαχητό τεκμήριο σχέσης εξαρτημένης εργασίας». Όταν από τα πραγματικά περιστατικά προκύπτει ότι η ψηφιακή πλατφόρμα διευθύνει και ελέγχει την εργασία, ο εργαζόμενος τεκμαίρεται μισθωτός και καλύπτεται από τις σχετικές διατάξεις της εργατικής νομοθεσίας. Το βάρος να ανατρέψει το τεκμήριο πέφτει στην ίδια την πλατφόρμα, που έχει και πλήρη πρόσβαση στα σχετικά δεδομένα, όπως στους μηχανισμούς με τους οποίους οργανώνει και ελέγχει την εργασία.
Στην ελληνική μεταφορά της οδηγίας το μαχητό τεκμήριο περιορίζεται στις δικαστικές διαδικασίες και εξαιρούνται οι διοικητικές, όπως ο ΕΦΚΑ και η Επιθεώρηση Εργασίας. Έτσι, όποιος εργαζόμενος θέλει να διεκδικήσει το δίκιο του καλείται να μπει σε χρονοβόρες, ψυχοφθόρες και δαπανηρές δικαστικές διαμάχες. Τα σημεία αυτά έχουν επισημάνει στη διαβούλευση και κλαδικοί συνδικαλιστικοί φορείς, όπως ο «Συντονισμός 14 σωματείων». Κριτική έχει ασκήσει ακόμη και η ΔΑΚΕ, η συνδικαλιστική παράταξη που πρόσκειται στο κυβερνών κόμμα.
Ευθύνη πλατφόρμας και εργολάβων
Δεύτερο σημείο αντιπαράθεσης είναι η ευθύνη της πλατφόρμας για όσους απασχολεί μέσω διαμεσολαβητών και υπεργολαβικών εταιρειών. Πάγια θέση των πρωτοβάθμιων σωματείων είναι να προσλαμβάνονται οι εργαζόμενοι απευθείας από την πλατφόρμα. Οι εργαζόμενοι καταγγέλλουν ότι τα ενδιάμεσα εταιρικά σχήματα χρησιμοποιούνται συχνά ως προπέτασμα, ώστε ο τελικός εργοδότης να αποποιείται τις ευθύνες του. Η ευρωπαϊκή οδηγία, στο άρθρο 3, ορίζει ότι όσοι εργάζονται μέσω διαμεσολαβητή πρέπει να έχουν το ίδιο επίπεδο προστασίας με όσους συνεργάζονται απευθείας με την πλατφόρμα. Προβλέπει επίσης, όπου κρίνεται σκόπιμο, μηχανισμούς αλληλέγγυας ευθύνης. Το ελληνικό νομοσχέδιο, στο άρθρο 5, με την προσθήκη του άρθρου 131Α στον Κώδικα Εργατικού Δικαίου, δεν αναφέρει ρητά την ευθύνη της πλατφόρμας για τις αποδοχές, τις εισφορές και τις αποζημιώσεις. Έτσι, εμμέσως της επιτρέπει να μεταθέτει το βάρος στον εργολάβο.
Η κριτική του σωματείου της efood
Ο Μιχάλης Ρέντζος, πρόεδρος του σωματείου εργαζομένων της efood, λέει ότι το νομοσχέδιο έχει σοβαρές αδυναμίες και υστερεί έναντι της ευρωπαϊκής οδηγίας. Εξηγεί ότι το τεκμήριο της εξαρτημένης εργασίας αδυνατίζει με δύο τρόπους: τα κριτήρια είναι ελλιπέστατα και ο εργαζόμενος αναγκάζεται να προσφύγει στα δικαστήρια. Αυτό, σημειώνει, σημαίνει αναμονή δύο, τριών ή και τεσσάρων ετών, ενώ η εταιρεία μπορεί και να τον απολύσει, κλείνοντάς του την εφαρμογή. Τότε, προσθέτει, χρειάζεται άλλο ένα δικαστήριο για να την ξανανοίξει. Με το υπόμνημά τους, αναφέρει, πρότειναν διοικητική οδό μέσω ΣΕΠΕ ή υπουργείου. Όποιος θέλει να εργαστεί με εξαρτημένη σχέση να μπορεί να το κάνει και, αν η εταιρεία διαφωνεί, να προσφεύγει η ίδια στα δικαστήρια για να αποδείξει ότι πρόκειται για ελεύθερο επαγγελματία. Αυτό, λέει, είναι το πνεύμα της οδηγίας.
Το άλλο μεγάλο πρόβλημα, επιμένει ο πρόεδρος του σωματείου της efood, είναι οι εργολάβοι. Η οδηγία, λέει, είναι σαφέστατη: οι εργαζόμενοι σε εργολάβο πρέπει να έχουν τα ίδια δικαιώματα με όσους δουλεύουν απευθείας στην εταιρεία και η εταιρεία να φέρει την απόλυτη ευθύνη για ό,τι κάνει ο εργολάβος της. Στο νομοσχέδιο, προσθέτει, η ευθύνη της εταιρείας προβλέπεται σε πολύ λίγα σημεία. Στην ουσία, καταλήγει, δεν αγγίζει καθόλου τους εργολάβους.
Πέντε αδυναμίες κατά τον Τεμπονέρα
Ο εργατολόγος Διονύσης Τεμπονέρας, τομεάρχης Εργασίας της ΕΛΑΣ, εντοπίζει πέντε αδυναμίες στο νομοσχέδιο. Έρχεται, λέει, με χρόνια καθυστέρηση και μόνο επειδή το επέβαλε η ευρωπαϊκή οδηγία. Αποδυναμώνει το τεκμήριο μισθωτής εργασίας. Δεν ρυθμίζει την εργολαβοποίηση μέσω παρένθετων εργολάβων. Δεν προβλέπει συλλογικές συμβάσεις ούτε την επέκτασή τους στον κλάδο. Αφήνει επίσης το κόστος εργασίας, κυρίως τη συντήρηση και το σέρβις των οχημάτων, να βαραίνει τον εργαζόμενο, καθώς, όπως αναφέρει, «οι προβλέψεις είναι μόνο θεωρητικές και δεν εφαρμόζονται στην πράξη». Για την παράταξή του δηλώνει ότι, αν κυβερνήσει, θα «επαναθεμελιώσει» το νομικό πλαίσιο για τους εργαζόμενους στις πλατφόρμες και θα καταθέσει πρόταση για την υγεία και την ασφάλεια στην εργασία, σύμφωνα με τη δέσμευση του Αλέξη Τσίπρα στη συνάντηση με διανομείς.
Ερώτηση Αρβανίτη στην Κομισιόν
Τα προβληματικά σημεία της ενσωμάτωσης έθεσε στην Κομισιόν ο ευρωβουλευτής του ΣΥΡΙΖΑ Κώστας Αρβανίτης, αντιπρόεδρος της Ομάδας της Αριστεράς στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο. Με ερώτησή του ζητά να πληροφορηθεί ποιες άμεσες ενέργειες θα αναλάβει η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, ώστε να αποτραπεί η μη ορθή ενσωμάτωση της οδηγίας και να εφαρμοστούν τόσο το γράμμα όσο και το πνεύμα της.

































