Μια ελληνική ερευνητική προσπάθεια επιχειρεί να απαντήσει σε ένα από τα δυσκολότερα ζητήματα της σύγχρονης νευροεπιστήμης και ανοίγει διαφορετική οπτική στη μάχη με τη νόσο Αλτσχάιμερ.
Κεντρικό ρόλο έχει το RSQ-020, μικρό μόριο που εντοπίστηκε μέσω καινοτόμου τεχνολογικής πλατφόρμας. Σε πειραματικά μοντέλα αποκατέστησε τη διαταραγμένη ικανότητα μάθησης και μνήμης, ακόμη και αφού τα γνωστικά ελλείμματα είχαν ήδη εγκατασταθεί.
Η ανακάλυψη προέκυψε από τη συνεργασία του Ερευνητικού Κέντρου Βιοϊατρικών Ερευνών «Αλέξανδρος Φλέμιγκ», του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών και της ελληνικής εταιρείας βιοτεχνολογίας ResQ Biotech. Η ερευνητική στρατηγική εστιάζει στην πρωτεΐνη Tau, της οποίας η παθολογική συσσώρευση συνδέεται στενά με τη νευροεκφύλιση και τη γνωστική επιδείνωση στη νόσο Αλτσχάιμερ.
Το εύρημα δεν μετρά μόνο για την επίδραση που έδειξε το μόριο στα πειραματικά μοντέλα, αλλά και για τον διαφορετικό τρόπο με τον οποίο προσεγγίζει ένα ιδιαίτερα δύσκολο βιολογικό πρόβλημα. Η ομάδα δεν περιορίστηκε στην αναζήτηση ουσίας που προσδένεται σε συγκεκριμένο σημείο της πρωτεΐνης. Ανέπτυξε τεχνολογική πλατφόρμα που επιτρέπει τον εντοπισμό μορίων ικανών να επαναφέρουν τη φυσιολογική λειτουργία της μέσα σε ζωντανά κύτταρα.
Ο Γιώργος Σκρέτας, διευθυντής του Ινστιτούτου Βιοκαινοτομίας του Ερευνητικού Κέντρου Βιοϊατρικών Επιστημών «Αλέξανδρος Φλέμιγκ», διευκρινίζει ότι δεν μπορεί να υποστηριχθεί πως τα πειραματόζωα ανέκτησαν συγκεκριμένες μνήμες που είχαν ήδη χάσει. Διαπιστώθηκε, όμως, ότι επανήλθε μια λειτουργία που είχε χαθεί. Όπως αναλύει στα «ΝΕΑ», στο μοντέλο φρουτόμυγας που χρησιμοποιήθηκε η έκφραση της παθολογικής ανθρώπινης πρωτεΐνης Tau προκαλεί προοδευτική επιδείνωση της ικανότητας μάθησης και μνήμης. Η χορήγηση του RSQ-020 ξεκίνησε αφότου τα συγκεκριμένα ελλείμματα είχαν ήδη εμφανιστεί.
Τι ξεχωρίζει το εύρημα
Μετά τη θεραπεία, η επίδοση των ζώων στις δοκιμασίες μάθησης και μνήμης επέστρεψε στα επίπεδα των υγιών ζώων. Τα αποτελέσματα δείχνουν ότι η θεραπεία μπόρεσε να αποκαταστήσει γνωστική λειτουργία που είχε ήδη διαταραχθεί: τα ζώα απέκτησαν ξανά την ικανότητα να μαθαίνουν και να συγκρατούν νέες πληροφορίες.
Κατά τον κ. Σκρέτα, η διάκριση είναι ουσιαστική. Τα ευρήματα, επιπλέον, αφορούν ζωικό μοντέλο που αναπαράγει συγκεκριμένες πτυχές της παθολογίας της Tau και όχι το σύνολο της πολυπλοκότητας της ανθρώπινης νόσου Αλτσχάιμερ. Το αποτέλεσμα είναι, λοιπόν, εξαιρετικά ενθαρρυντικό. Ο ίδιος σημειώνει, όμως, ότι το επόμενο κρίσιμο ερώτημα είναι αν μπορεί να μεταφερθεί σε πιο σύνθετα μοντέλα, με τελικό αποδέκτη τον άνθρωπο.
Επί πολλά χρόνια, μεγάλο μέρος της ερευνητικής προσπάθειας για τη νόσο Αλτσχάιμερ επικεντρώθηκε στο β-αμυλοειδές, την πρωτεΐνη που σχηματίζει χαρακτηριστικές εναποθέσεις στον εγκέφαλο των ασθενών. Τα τελευταία χρόνια, η ανάπτυξη και η έγκριση θεραπειών που στοχεύουν το αμυλοειδές σηματοδότησαν σημαντική αλλαγή στη θεραπευτική αντιμετώπιση της νόσου, αφού έγινε δυνατό να επιβραδυνθεί η εξέλιξή της σε ορισμένους ασθενείς με πρώιμη νόσο. Το μέγεθος του κλινικού οφέλους παραμένει, πάντως, σχετικά περιορισμένο, ενώ η ανάγκη για πρόσθετες θεραπευτικές στρατηγικές εξακολουθεί να είναι μεγάλη.
Σε αυτό το πεδίο η Tau αποκτά ιδιαίτερο ενδιαφέρον. Η πρωτεΐνη βρίσκεται στο επίκεντρο, καθώς η παθολογική συσσώρευσή της και, κυρίως, η εξάπλωση της σχετικής παθολογίας στον εγκέφαλο συνδέονται στενά με τη νευροεκφύλιση και τη γνωστική επιδείνωση. Παρά τη σημασία της, παραμένει ιδιαίτερα δύσκολος θεραπευτικός στόχος, επειδή δεν διαθέτει μία σταθερή τρισδιάστατη δομή. Το γεγονός αυτό δυσχεραίνει την ανάπτυξη μορίων που θα μπορούσαν να την αντιμετωπίσουν με τις κλασικές φαρμακολογικές προσεγγίσεις.
Ο κ. Σκρέτας σημειώνει ότι δεν πρέπει να τίθεται ως δίλημμα το «β-αμυλοειδές ή Tau». Η νόσος Αλτσχάιμερ, λέει, είναι πολύ πιο σύνθετη από μία μόνο πρωτεΐνη. Εκτιμά ότι το μέλλον της θεραπείας ενδέχεται να βρίσκεται σε συνδυαστικές ή διαδοχικές παρεμβάσεις, που θα στοχεύουν διαφορετικούς μηχανισμούς και διαφορετικά στάδια της νόσου, και όχι σε ένα μοναδικό φάρμακο. Σε ένα τέτοιο θεραπευτικό μοντέλο, η στόχευση του αμυλοειδούς και της Tau θα μπορούσε να λειτουργήσει συμπληρωματικά.
Πώς αλληλεπιδρά το RSQ-020 με την Tau
Από τα πιο ενδιαφέροντα στοιχεία της ερευνητικής προσπάθειας είναι ο τρόπος με τον οποίο φαίνεται να δρα το RSQ-020. Σύμφωνα με τα δεδομένα έως σήμερα, το μόριο αλληλεπιδρά άμεσα με την Tau και μεταβάλλει το σύνολο των διαμορφώσεων που μπορεί να υιοθετήσει. Φαίνεται να ευνοεί πιο συμπαγείς καταστάσεις, στις οποίες περιοχές της πρωτεΐνης ιδιαίτερα επιρρεπείς στη συσσωμάτωση γίνονται λιγότερο εκτεθειμένες.
Ο επικεφαλής της ερευνητικής προσπάθειας εξηγεί ότι, με απλά λόγια, δεν φαίνεται να λειτουργεί σαν κλασικό «κλειδί» που μπαίνει σε μία σταθερή «κλειδαριά». Περισσότερο μοιάζει να αλλάζει τις πιθανότητες με τις οποίες η Tau υιοθετεί διαφορετικές μορφές, απομακρύνοντάς την από εκείνες που ευνοούν την παθολογική συσσώρευση.
Τα ευρήματα δεν περιορίζονται στην πρόληψη του σχηματισμού νέων συσσωματωμάτων. Η ομάδα έχει παρατηρήσει ενδείξεις ότι το RSQ-020 μπορεί να επιδρά και σε ήδη σχηματισμένες παθολογικές δομές Tau. Σε πειράματα, προϋπάρχοντα συσσωματώματα απομονωμένα από εγκεφαλικό ιστό ασθενών επωάστηκαν με το μόριο. Καταγράφηκε σημαντική μείωση του αδιάλυτου παθολογικού υλικού, καθώς και μεγάλη μείωση της ικανότητάς του να πυροδοτεί νέα συσσωμάτωση Tau σε κύτταρα.
Η παρατήρηση υποδεικνύει ότι η δράση του μορίου ενδέχεται να μην περιορίζεται στην αποτροπή της δημιουργίας νέων παθολογικών δομών, αλλά να επηρεάζει και την παθολογία που έχει ήδη σχηματιστεί. Ο ακριβής μοριακός μηχανισμός, όμως, δεν έχει ακόμη αποσαφηνιστεί πλήρως. Η ερευνητική ομάδα δεν έχει χαρτογραφήσει με ακρίβεια μία μοναδική θέση πρόσδεσης του RSQ-020 ούτε γνωρίζει ακόμη τη μοριακή τύχη όλης της Tau μετά την επίδραση του μορίου.
Πίσω από την ανακάλυψη του RSQ-020 βρίσκεται τεχνολογική πλατφόρμα που φιλοδοξεί να αλλάξει τον τρόπο με τον οποίο αναζητούνται νέα φάρμακα. Η μέθοδος βασίζεται σε τροποποιημένα βακτήρια, τα οποία λειτουργούν ως μικροσκοπικά εργαστήρια ανακάλυψης βιοδραστικών μορίων.
Στα βακτήρια εισάγεται η ανθρώπινη πρωτεΐνη που ενδιαφέρει τους ερευνητές και δημιουργείται σύστημα που επιτρέπει στους επιστήμονες να «διαβάσουν» εάν αυτή βρίσκεται σε προβληματική κατάσταση. Ταυτόχρονα, τα ίδια βακτήρια παράγουν τεράστιες βιβλιοθήκες διαφορετικών μικρών μορίων, κυρίως κυκλικών πεπτιδίων.
Ο κ. Σκρέτας περιγράφει ότι κάθε βακτηριακό κύτταρο λειτουργεί στην ουσία ως ένα μικροσκοπικό ξεχωριστό πείραμα: παράγει ένα διαφορετικό μόριο και ταυτόχρονα ελέγχει αν αυτό μπορεί να διορθώσει το πρόβλημα. Το σύστημα, προσθέτει, έχει σχεδιαστεί έτσι ώστε, όταν μέσα σε ένα κύτταρο παραχθεί μόριο που λειτουργεί, το βακτήριο να το «ανακοινώνει» με έντονο πράσινο φως. Μέσα σε έναν τεράστιο πληθυσμό κυττάρων μπορούν έτσι να εντοπιστούν τα λίγα που περιέχουν δραστικό μόριο.
Η διαφοροποίηση από την κλασική διαδικασία ανακάλυψης φαρμάκων είναι ουσιαστική. Αντί οι ερευνητές να ξεκινούν από το ποιο μόριο προσδένεται καλύτερα σε μια πρωτεΐνη, η συγκεκριμένη πλατφόρμα αναζητά εξαρχής ποιο μόριο λειτουργεί πραγματικά μέσα σε ένα ζωντανό κύτταρο.
Η προσέγγιση, σημειώνει, έχει ιδιαίτερη αξία για πρωτεΐνες όπως η Tau, οι οποίες δεν διαθέτουν σταθερή δομή και δύσκολα αντιμετωπίζονται με τη λογική της πρόσδεσης σε ένα συγκεκριμένο σημείο. Το RSQ-020 είναι για την ομάδα και μια πρώτη απόδειξη τού τι μπορεί να παράγει αυτή η πλατφόρμα. Η μεγαλύτερη φιλοδοξία τους είναι να δημιουργήσουν έναν επαναχρησιμοποιήσιμο τρόπο ανακάλυψης φαρμάκων για πρωτεΐνες που μέχρι σήμερα θεωρούνται εξαιρετικά δύσκολοι στόχοι.
Ορίζοντας τριών ετών και τα βήματα που απομένουν
Για το πότε το RSQ-020 θα μπορούσε να φτάσει στις πρώτες κλινικές δοκιμές σε ανθρώπους, ο επικεφαλής της προσπάθειας εμφανίζεται συγκρατημένα αισιόδοξος. Υπογραμμίζει ότι πρόκειται για στόχο και όχι για βεβαιότητα.
Εφόσον οι μελέτες σε ποντίκια επιβεβαιώσουν την αποτελεσματικότητα που έχει παρατηρηθεί μέχρι σήμερα, εφόσον αποδειχθεί ότι μπορεί να επιτευχθεί επαρκής έκθεση του εγκεφάλου με ασφαλή επαναλαμβανόμενη χορήγηση και ολοκληρωθούν επιτυχώς τα υπόλοιπα στάδια της προκλινικής ανάπτυξης, ένας ορίζοντας περίπου τριών ετών για τη συγκέντρωση των δεδομένων που θα μπορούσαν να υποστηρίξουν την πορεία προς τις πρώτες κλινικές δοκιμές θεωρείται φιλόδοξος αλλά εφικτός.
Μέχρι τότε, όπως διευκρινίζει ο Γιώργος Σκρέτας, διευθυντής του Ινστιτούτου Βιοκαινοτομίας του Ερευνητικού Κέντρου Βιοϊατρικών Επιστημών «Αλέξανδρος Φλέμινγκ», υπάρχουν αρκετά κρίσιμα βήματα. Απαιτούνται μελέτες αποτελεσματικότητας σε θηλαστικά, πλήρης φαρμακοκινητική αξιολόγηση, προσδιορισμός της κατάλληλης δόσης, έλεγχοι ασφάλειας έπειτα από επαναλαμβανόμενη χορήγηση, ανάπτυξη παραγωγικής διαδικασίας κατάλληλης για φαρμακευτική χρήση, επιλογή της κατάλληλης φαρμακοτεχνικής μορφής και ολοκλήρωση του απαιτούμενου ρυθμιστικού φακέλου.
Σε αυτό το στάδιο, όμως, η ανάπτυξη ενός φαρμάκου παύει να είναι μόνο επιστημονικό ζήτημα. Γίνεται και ζήτημα πόρων και ταχύτητας εκτέλεσης. Με επαρκή χρηματοδότηση, αρκετές από αυτές τις δραστηριότητες μπορούν να προχωρήσουν παράλληλα αντί διαδοχικά, μειώνοντας σημαντικά τον χρόνο που χρειάζεται για να απαντηθεί αν το RSQ-020 μπορεί να εξελιχθεί σε φάρμακο για τον άνθρωπο.
Ευρύτερες προοπτικές
Οι προοπτικές, πάντως, δεν σταματούν στη νόσο Αλτσχάιμερ. Η ίδια τεχνολογική προσέγγιση ξεκίνησε με στόχο την πλάγια μυατροφική σκλήρυνση (ALS) και την πρωτεΐνη SOD1, με αποτέλεσμα να εγκριθεί η πρώτη θεραπεία. Αυτή η εξαιρετικά θετική εξέλιξη για τους ασθενείς τους οδήγησε να αναρωτηθούν πού θα μπορούσε η δική τους τεχνολογία να έχει ακόμη μεγαλύτερη προστιθέμενη αξία και να αντιμετωπίσει μια πολύ μεγάλη ανεκπλήρωτη θεραπευτική ανάγκη.
Στην πορεία, η ερευνητική ομάδα στράφηκε στην Tau. Η τεχνολογία τους, όμως, μπορεί να εφαρμοστεί και σε άλλες ασθένειες στις οποίες η προβληματική αναδίπλωση ή συσσώρευση μιας πρωτεΐνης παίζει κεντρικό ρόλο, για παράδειγμα στην α-συνουκλεϊνη στη νόσο Parkinson.
Διευκρινίζει, εντούτοις, ότι δεν πρόκειται για τεχνολογία που εφαρμόζεται αυτομάτως σε κάθε πάθηση, αλλά για έναν επαναχρησιμοποιήσιμο τρόπο ανακάλυψης φαρμάκων.
Για τον Γιώργο Σκρέτα, η πρόκληση δεν είναι πλέον να αποδειχθεί ότι στην Ελλάδα μπορεί να πραγματοποιηθεί διεθνώς ανταγωνιστική επιστημονική έρευνα. Αυτό έχει ήδη αποδειχθεί. Το δύσκολο είναι να εξασφαλιστούν οι συνθήκες, ώστε μια ανακάλυψη που γεννιέται σε ελληνικά εργαστήρια να μπορέσει να εξελιχθεί σε πραγματικό φαρμακευτικό πρόγραμμα, με προοπτικές που ξεπερνούν τα ελληνικά σύνορα.
Στη δική τους περίπτωση, σημειώνει, η τεχνολογία δημιουργήθηκε σε ελληνικά ερευνητικά εργαστήρια, υποστηρίχθηκε σε μεγάλο βαθμό από ιδιαίτερα ανταγωνιστική ευρωπαϊκή χρηματοδότηση και οδήγησε στη δημιουργία της ResQ Biotech, ακριβώς για να μπορέσει να γίνει αυτή η μετάβαση. Πλέον, όμως, απαιτούνται πολύ μεγαλύτερα κεφάλαια. Καταλήγει ότι, για την ομάδα, η δυνατότητα να εξασφαλίσει τους πόρους ώστε οι επόμενες προκλινικές μελέτες να προχωρήσουν παράλληλα και με την απαιτούμενη ταχύτητα μπορεί να είναι καθοριστική για το πόσο γρήγορα θα φτάσουν στο επόμενο στάδιο. Το μεγάλο στοίχημα δεν είναι μόνο να δημιουργούνται σημαντικές ανακαλύψεις στην Ελλάδα και στην Ευρώπη. Είναι να δημιουργούνται και οι συνθήκες ώστε οι καλύτερες από αυτές να μπορούν να εξελιχθούν εδώ σε διεθνώς ανταγωνιστικές εταιρείες και, τελικά, σε νέα φάρμακα που θα φτάσουν στους ασθενείς.

































