Η κρίση στη Μέση Ανατολή εκθέτει τα αδιέξοδα της ενεργειακής πολιτικής της ΕΕ

Η αβεβαιότητα δείχνει να παγιώνεται ως μόνιμο γνώρισμα των σημερινών οικονομιών.

Μετά την πανδημία του 2020, που πάγωσε την παγκόσμια παραγωγή, και τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία το 2022, που εκτίναξε το ενεργειακό κόστος, η πολεμική αναμέτρηση που υποκινεί ο Ντόναλντ Τραμπ κατά του Ιράν, μαζί με τη διαταραχή της ναυσιπλοΐας στα Στενά του Ορμούζ, τροφοδοτεί νέο κύμα ανόδου στις τιμές του πετρελαίου και του φυσικού αερίου.

Το προφίλ της γεωπολιτικής αστάθειας αλλάζει. Ο μηχανισμός με τον οποίο μεταδίδονται οι κραδασμοί, όμως, μένει ο ίδιος: οι διεθνείς εντάσεις ροκανίζουν ξανά την αγοραστική δύναμη εκατομμυρίων ευρωπαϊκών νοικοκυριών.

Σε ανάλυση στο περιοδικό Social Europe, ο Νάτσο Άλβαρεθ, αναπληρωτής καθηγητής εφαρμοσμένης οικονομίας στο Αυτόνομο Πανεπιστήμιο της Μαδρίτης και πρώην υφυπουργός Κοινωνικών Δικαιωμάτων της Ισπανίας, και ο Χόρχε Ουχό, αναπληρωτής καθηγητής εφαρμοσμένης οικονομίας στο Πανεπιστήμιο Complutense της Μαδρίτης και αντιπρόεδρος του Ισπανικού Συμβουλίου Παραγωγικότητας, επισημαίνουν ότι η Ευρώπη ξαναβρίσκεται αντιμέτωπη με τις συνέπειες της εμμονικής εξάρτησής της από τα ορυκτά καύσιμα.

Όταν ανεβαίνει το κόστος της ενέργειας, συμπαρασύρονται αμέσως οι μεταφορές, η βιομηχανική παραγωγή, η θέρμανση και τα λιπάσματα. Οι ανατιμήσεις απλώνονται έτσι σε ολόκληρη την αλυσίδα των τροφίμων και των βασικών αγαθών.

Τα επίσημα στοιχεία δείχνουν το μέγεθος του προβλήματος.

Σύμφωνα με την Eurostat, ο ετήσιος πληθωρισμός στην ευρωζώνη έφτασε το 3,8% τον Σεπτέμβριο, ενώ ο μέσος όρος για το 2025 κινούνταν στο 2,1%.

Την ίδια στιγμή οι τιμές της ενέργειας αυξήθηκαν κατά 18,8%, έπειτα από υποχώρηση 1,4% την προηγούμενη χρονιά.

Η έκθεση της Ευρωπαϊκής Ένωσης στις διακυμάνσεις είναι συντριπτική. Το 70% της διαθέσιμης ενέργειας προέρχεται από ορυκτά καύσιμα, ενώ η εξάρτηση από εισαγωγές αγγίζει το 88% για το φυσικό αέριο και το 96% για το πετρέλαιο.

Εκτιμήσεις της Ευρωπαϊκής Επιτροπής αναφέρουν ότι, από τον Μάρτιο έως τα τέλη Ιουλίου του 2026, οι αυξήσεις στα ορυκτά καύσιμα επιβάρυναν τον εξωτερικό λογαριασμό ενέργειας της ΕΕ με επιπλέον 62 δισεκατομμύρια ευρώ.

Οι πόροι αυτοί αφαιρούνται από την ευρωπαϊκή οικονομία και περιορίζουν την κατανάλωση, τις επενδύσεις, την ανταγωνιστικότητα και τη στρατηγική αυτονομία.

Η ασυμμετρία των επιπτώσεων ανάμεσα στις δύο πλευρές του Ατλαντικού είναι χαοτική.

Οι Ηνωμένες Πολιτείες είναι καθαρός εξαγωγέας ενέργειας και οι αμερικανικές πολυεθνικές καταγράφουν υψηλότερα έσοδα όσο οι τιμές παραμένουν ανεβασμένες.

Οι Αμερικανοί καταναλωτές πιέζονται κι αυτοί από τις ανατιμήσεις. Η Ευρώπη, όμως, δεν διαθέτει αντίστοιχο εγχώριο παραγωγικό τομέα ενέργειας που θα μπορούσε να αντισταθμίσει την απώλεια εισοδήματος προς το εξωτερικό.

Το πλήγμα δεν μοιράζεται εξίσου ούτε μέσα στην ΕΕ. Χώρες όπως η Ιταλία, η Ισπανία, η Γερμανία και η Ολλανδία, όπου το φυσικό αέριο έχει κεντρικό ρόλο στην ηλεκτροπαραγωγή, δέχονται τις ισχυρότερες πληθωριστικές πιέσεις, επειδή ο μηχανισμός διαμόρφωσης της οριακής τιμής μεταφέρει αμέσως το κόστος του αερίου στην τιμή του ηλεκτρικού ρεύματος.

Απέναντι σε αυτή την εικόνα, η συμβατική νομισματική πολιτική της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας αποδεικνύεται ανεπαρκής.

Η απόφαση της 10ης Σεπτεμβρίου για νέα άνοδο των επιτοκίων κατά 0,25 ποσοστιαίες μονάδες, στο 2,5%, επιδιώκει να αναχαιτίσει τον πληθωρισμό καθιστώντας την πίστωση ακριβότερη.

Η επιβάρυνση του δανεισμού, όμως, συμπιέζει την οικονομική δραστηριότητα και αυξάνει τον κίνδυνο ανεργίας, χωρίς να μπορεί να ανοίξει τα Στενά του Ορμούζ ή να διευρύνει την προσφορά φυσικού αερίου.

Η επιβράδυνση της οικονομίας ως απάντηση σε ένα εξωγενές σοκ προσφοράς φορτώνει απλώς στα νοικοκυριά ένα δεύτερο βάρος, εκείνο της οικονομικής στασιμότητας.

Οι συγγραφείς της ανάλυσης υπογραμμίζουν ότι η Ευρώπη οφείλει να υιοθετήσει άμεσα δύο στρατηγικές που αλληλοσυμπληρώνονται:

• Έλεγχος τιμών και περιθωρίων κέρδους στους συστημικούς τομείς: Απαιτείται προσωρινή και στοχευμένη παρέμβαση στις τιμές και στα υπερκέρδη των κλάδων που πυροδοτούν τον πληθωρισμό. Η «ιβηρική εξαίρεση» του 2022 σε Ισπανία και Πορτογαλία έδειξε ότι η επιβολή ανώτατου ορίου στην τιμή του αερίου για την ηλεκτροπαραγωγή συγκράτησε τις τιμές στη χονδρική αγορά και προστάτευσε τους καταναλωτές χωρίς δημοσιονομικό κόστος, καθώς η διαφορά καλύφθηκε από τα ουσιαστικά υπερκέρδη των εταιρειών ενέργειας. Ανάλογα μοντέλα μπορούν να εφαρμοστούν και στα περιθώρια διύλισης του πετρελαίου.
• Επιτάχυνση της ενεργειακής μετάβασης και αποσύνδεση του αερίου από το ρεύμα: Η οριστική θωράκιση της οικονομίας προϋποθέτει γρήγορη διείσδυση των ανανεώσιμων πηγών, επέκταση των δικτύων και της αποθήκευσης, καθώς και αλλαγή του οριακού μοντέλου τιμολόγησης. Παράλληλα είναι απαραίτητος ο εξηλεκτρισμός των μεταφορών, της βιομηχανίας και της θέρμανσης των κατοικιών, με κρατική στήριξη προς τα χαμηλότερα εισοδήματα, ώστε οι ευάλωτες κοινωνικές ομάδες να μην επιβαρυνθούν δυσανάλογα.

Κάθε νέα γεωπολιτική κρίση επιβεβαιώνει το τεράστιο κόστος που έχει η αναβολή αυτών των δομικών αλλαγών.

Όσο ταχύτερα μειωθεί η ευρωπαϊκή εξάρτηση από το πετρέλαιο και το φυσικό αέριο, τόσο μικρότερη δύναμη θα έχουν εξωτερικοί παράγοντες, όπως ο Ντόναλντ Τραμπ, να καθορίζουν τους λογαριασμούς και την ευημερία των Ευρωπαίων πολιτών.

Μείνετε σε επαφή μαζί μας:
Κάντε like κι ακολουθήστε τη σελίδα μας στο Facebook
Στο Twitter: Follow