Τρεις περιφέρειες χωρίς επαρκή μέσα κατά της έμφυλης βίας

Τα ευρήματα του έργου «Παρατηρητήριο παρακολούθησης εθνικών, ευρωπαϊκών και διεθνών πολιτικών για την εξάλειψη της βίας κατά των γυναικών στις Περιφέρειες Αττικής, Δυτικής Ελλάδας και Ιονίων Νήσων» δεν εξέπληξαν ιδιαίτερα όσους παρακολουθούν από κοντά τον ελλιπή τρόπο με τον οποίο η χώρα αντιμετωπίζει τα προβλήματα της έμφυλης βίας. Δεν εξέπληξαν ούτε τα ίδια τα θύματα.

Στόχος ήταν να αξιολογηθεί πώς εφαρμόζονται, σε περιφερειακό και τοπικό επίπεδο, οι πολιτικές πρόληψης και αντιμετώπισης της βίας κατά των γυναικών. Οι ίδιοι οι φορείς κλήθηκαν να εξετάσουν τη δουλειά τους και να περιγράψουν πώς εργάζονται ή, ακριβέστερα, πώς θα ήθελαν να εργάζονται σε ένα πεδίο γεμάτο προκλήσεις.

Πρόκειται για ένα από τα 25 έργα πρόληψης και καταπολέμησης της έμφυλης βίας και της βίας κατά των παιδιών που έχουν χρηματοδοτηθεί στην Ελλάδα στο πλαίσιο του προγράμματος PREVENT. Το πρόγραμμα σχεδιάστηκε και κατατέθηκε το 2023 στην Ευρωπαϊκή Ένωση από το Ίδρυμα Μποδοσάκη, σε συνεργασία με το Κέντρο Στήριξης ΜΚΟ στην Κύπρο. Φορέας υλοποίησης είναι η Κοινωνία Ίσων Ευκαιριών (Equal Society) και εταίρος το Κέντρο Εριφύλη.

Ο τρόπος της έρευνας

Η ερευνητική διαδικασία στηρίχθηκε στη χαρτογράφηση φορέων που δραστηριοποιούνται άμεσα ή έμμεσα στην πρόληψη και την αντιμετώπιση της έμφυλης βίας, καθώς και στην προώθηση της ισότητας των φύλων. Πρόκειται για δημόσιους και αυτοδιοικητικούς φορείς, αλλά και για μη κυβερνητικές οργανώσεις.

Η χαρτογράφηση έγινε στο πλαίσιο του συνολικού έργου και αφορούσε και τις τρεις περιφέρειες παρέμβασης: Αττική, Δυτική Ελλάδα και Ιόνια Νησιά. Καταρτίστηκε έτσι βάση δεδομένων με τίτλο «Μητρώο Τοπικών Φορέων Αντιμετώπισης της Βίας κατά των Γυναικών στις Περιφέρειες Αττικής, Δυτικής Ελλάδας και Ιονίων Νήσων». Περιλαμβάνει κυβερνητικούς, αυτοδιοικητικούς και μη κυβερνητικούς οργανισμούς που δραστηριοποιούνται στην καταπολέμηση της βίας κατά των γυναικών στις τρεις περιφέρειες.

Για την ταυτότητα του έργου μίλησε η Jennifer Clarke, διευθύντρια Προγραμμάτων και Δωρεών του Ιδρύματος Μποδοσάκη.

Όπως σημείωσε, η εξάλειψη της έμφυλης βίας είναι προϋπόθεση για κοινωνία ισότητας και ίσων ευκαιριών. Το Ίδρυμα Μποδοσάκη, ανέφερε, στηρίζει σταθερά τον στόχο αυτό, μεταξύ άλλων και μέσω του PREVENT. Το Παρατηρητήριο, πρόσθεσε, συμβάλλει ώστε να γεφυρωθεί το χάσμα ανάμεσα στις πολιτικές και στην πράξη και οι δεσμεύσεις κατά της έμφυλης βίας να γίνονται πραγματικές αλλαγές στη ζωή των γυναικών.

Γνωστά δεδομένα και κύρια ευρήματα του Παρατηρητηρίου

Η έρευνα του Παρατηρητηρίου έγινε μέσα σε ένα πλαίσιο βασικών διαπιστώσεων που ισχύουν στην Ελλάδα.

Παρά τα βήματα που έχουν γίνει, οι νόμοι και τα σχέδια δράσης δεν αρκούν από μόνα τους για την αποτελεσματική αντιμετώπιση της βίας κατά των γυναικών.

Η GREVIO, η Ομάδα Εμπειρογνωμόνων του Συμβουλίου της Ευρώπης για τη δράση κατά της βίας εναντίον των γυναικών και της ενδοοικογενειακής βίας, στην έκθεσή της για την Ελλάδα το 2023 αναγνώρισε ορισμένες θετικές εξελίξεις. Παράλληλα, υπογράμμισε σημαντικά κενά στην εφαρμογή.

Ειδικότερα, επεσήμανε την απουσία εξειδικευμένων rape crisis centres ή και sexual violence referral centres, τον ανεπαρκή αριθμό καταφυγίων για γυναίκες θύματα βίας και για τα παιδιά τους, καθώς και την ανάγκη να ενισχυθεί η ανταπόκριση του συστήματος δικαιοσύνης.

Σύμφωνα με τα σχετικά ευρήματα, στην Ελλάδα λειτουργούν 20 καταφύγια, με συνολική δυναμικότητα περίπου 450 ατομικών κλινών. Ο αριθμός κρίνεται ανεπαρκής σε σχέση με τις ανάγκες.

Ανάμεσα στα πολλά που απουσιάζουν περιλαμβάνονται και τα εξής:

• Αναγνώριση του όρου «γυναικοκτονία».
• Επέκταση του πλαισίου για την ψηφιακή έμφυλη βία, ώστε να καλύπτει το cyberstalking και τη μη συναινετική διάδοση εικόνων.
• Ανάπτυξη εξειδικευμένων δικαστηρίων για υποθέσεις έμφυλης βίας και μικρότερος χρόνος εκδίκασης ποινικών υποθέσεων, καθώς και υποθέσεων επιμέλειας.
• Περαιτέρω αυστηροποίηση των ποινών για περιστατικά βίας κατά των γυναικών.
• Συστηματική παρακολούθηση και αξιολόγηση της εφαρμογής των νόμων από ανεξάρτητες αρχές.
• Βελτιώσεις του νομοθετικού πλαισίου για τη συνεπιμέλεια και την ποινική διαμεσολάβηση.
• Θεσμοθέτηση ειδικού νομοθετικού πλαισίου για την προστασία των γυναικών που υφίστανται βία στην περιγεννητική περίοδο.

Ανάλογα προβλήματα για τους φορείς της Αττικής και της περιφέρειας

Στην Αττική δραστηριοποιούνται κυρίως Συμβουλευτικά Κέντρα, Ξενώνες Φιλοξενίας Γυναικών Θυμάτων Βίας και Δημοτικές Επιτροπές Ισότητας.

Σε σχέση με την αποτελεσματικότητα των παρεχόμενων υπηρεσιών, το 37% των συμμετεχόντων φορέων δήλωσε ότι υπάρχουν εθνικές πολιτικές που δεν υλοποιούνται σε τοπικό ή περιφερειακό επίπεδο. Ανάμεσα στα σημαντικότερα μέτρα που αναφέρθηκαν ήταν η έλλειψη ξενώνων κακοποιημένων γυναικών, καθώς και συμβουλευτικών κέντρων ψυχολογικής και νομικής υποστήριξης, σε πολλούς δήμους της Περιφέρειας Αττικής.

Οι φορείς στην Αττική ξεχωρίζουν ως βασικούς παράγοντες που επηρεάζουν την ποιότητα, τη συνέχεια και την αποτελεσματικότητα των υπηρεσιών τους την υποστελέχωση και την έλλειψη εξειδικευμένου προσωπικού, την απουσία δομών για παραπομπές και φιλοξενία, τις αυξημένες δυσκολίες διασύνδεσης και συντονισμού με άλλες υπηρεσίες, καθώς και τη μη επαρκή ή μη σταθερή χρηματοδότηση.

Μόλις το 7% των φορέων δήλωσε ότι οι πόροι που έχει στη διάθεσή του επαρκούν.

Η χαμηλή αυτή αποτίμηση δείχνει ότι οι φορείς λειτουργούν σε μεγάλο βαθμό υπερβαίνοντας τις δυνατότητές τους.

Οι φορείς που δραστηριοποιούνται στην Περιφέρεια Αττικής κατέθεσαν σειρά στοχευμένων προτάσεων για τη βελτίωση της υλοποίησης των πολιτικών κατά της έμφυλης βίας και για την ουσιαστική αναβάθμιση της υποστήριξης προς τις επιζώσες.

• Ενίσχυση και επέκταση των δομών υποστήριξης και των παροχών προς τα θύματα.
• Γεωγραφική επέκταση δομών: δημιουργία Κέντρων Κακοποιημένων Γυναικών και δομών ευαισθητοποίησης σε κάθε κεντρικό δήμο, καθώς και διεύρυνση του δικτύου συμβουλευτικών κέντρων σε περιοχές με περιορισμένη κάλυψη.
• Απλοποίηση και διεύρυνση της φιλοξενίας: απλούστερες διαδικασίες εισαγωγής σε ξενώνες, ενίσχυση της έκτακτης φιλοξενίας και άμεση περίθαλψη των γυναικών μαζί με τα παιδιά τους, με πρόβλεψη για τέκνα έως 20 ετών.
• Οικονομική και εργασιακή ενσωμάτωση: παροχή άμεσου χρηματικού βοηθήματος, υλικής υποστήριξης και επιδότησης στέγασης.
• Παράλληλα, κρίνεται αναγκαία η εργασιακή συμβουλευτική και η δικτύωση των θυμάτων με εργοδότες, ώστε να επιτευχθεί η οικονομική τους ανεξαρτησία.
• Νομική και ψυχολογική συνδρομή: δωρεάν νομική υποστήριξη και εξειδικευμένη ψυχολογική στήριξη. Προτείνεται ακόμη να διασφαλιστεί το δικαίωμα διερμηνείας και μετάφρασης, με σύσταση Μητρώου Κρατικών (Δικαστικών) Διερμηνέων, ώστε να αρθούν τα εμπόδια επικοινωνίας με τις αρχές.

Κενά στη νομοθεσία για την προστασία των γυναικών

Οι φορείς επισήμαναν και τα κενά που υπάρχουν στη νομοθεσία για την προστασία των γυναικών.

Αρκετοί στάθηκαν στην ανεπαρκή προστασία ειδικών ομάδων γυναικών, όπως γυναικών με αναπηρία, μεταναστριών, γυναικών χωρίς νομιμοποιητικά έγγραφα, γυναικών με ψυχιατρικά ζητήματα ή με εμπειρία χρήσης ουσιών.

Πολλές αναφορές αφορούσαν την καθυστέρηση ή την αδυναμία λήψης αποτελεσματικών προστατευτικών μέτρων, την αδυναμία ουσιαστικής απομάκρυνσης ή αποτροπής του δράστη και τη συνεχιζόμενη έκθεση του θύματος σε κίνδυνο μέχρι την εκδίκαση της υπόθεσης.

Ορισμένοι φορείς εντόπισαν κενά στην αναγνώριση ή στην επαρκή ρύθμιση συγκεκριμένων μορφών βίας, όπως η οικονομική βία, η ψηφιακή ή τεχνολογική έμφυλη βία και το stalking.

Διατυπώθηκαν επίσης προβληματισμοί για το εύρος και την αποτελεσματικότητα των κυρώσεων, για την ποινική διαμεσολάβηση, για τον ορισμό του βιασμού και για την πρακτική προστασία των ανηλίκων σε περιστατικά ενδοοικογενειακής βίας.

Η κατάσταση σε Δυτική Ελλάδα και Ιόνια Νησιά

Η γενική εικόνα από τις δύο αυτές περιφέρειες είναι ότι οι φορείς λειτουργούν μέσα σε πλαίσιο σημαντικής προσπάθειας, αλλά και ουσιαστικών περιορισμών.

Κεντρικό σημείο είναι η ανάγκη να θεσμοθετηθεί σαφής μηχανισμός συντονισμού, με τη μορφή πρωτοκόλλου, και επίσημη διασύνδεση των φορέων, ώστε η συνεργασία να μην εξαρτάται μόνο από την ατομική πρωτοβουλία των επαγγελματιών.

Η υποστελέχωση των υπηρεσιών και η απουσία εξειδικευμένου προσωπικού, ικανού να προσφέρει ολιστική και συνεχή υποστήριξη στα θύματα, είναι σταθερά προβλήματα.

Πρόβλημα αποτελεί και η επισφαλής εργασία των ανθρώπων στις συγκεκριμένες δομές.

Ως προς τους πρόσθετους πόρους που απαιτούνται για αποτελεσματικότερη παροχή υπηρεσιών και υποστήριξης σε γυναίκες θύματα βίας, σημειώνεται η αύξηση του στελεχιακού δυναμικού, η πρόβλεψη συγκεκριμένου προϋπολογισμού για τους δήμους ώστε να διασφαλίζεται η επάρκεια των πόρων, καθώς και η αποσύνδεση της χρηματοδότησης των δομών από το ΕΣΠΑ.

Ειδικά για το τελευταίο, τονίζεται ότι η λειτουργία των δομών παροχής υπηρεσιών προς γυναίκες θύματα βίας με χρηματοδότηση από το ΕΣΠΑ επηρεάζει την ψυχολογία των στελεχών και, κατ' επέκταση, την αποτελεσματική παροχή υποστηρικτικών υπηρεσιών. Υφίσταται ο κίνδυνος η δομή να παύσει να λειτουργεί μετά το πέρας της χρηματοδότησης από το ΕΣΠΑ και, μαζί της, η υποστήριξη των γυναικών θυμάτων βίας από εξειδικευμένο προσωπικό.

Ιδιαίτερη σημασία αποδίδεται και στην αξιολόγηση και στη συστηματική καταγραφή δεδομένων. Σε ερώτηση για τη χρήση δεικτών αξιολόγησης της αποτελεσματικότητας των παρεχόμενων υπηρεσιών, μόλις το 7% των φορέων και υπηρεσιών απάντησε θετικά, χρησιμοποιώντας φόρμα αξιολόγησης. Αντίθετα, το 73% δήλωσε ότι δεν χρησιμοποιεί σχετικούς δείκτες.

Το νομοθετικό πλαίσιο στην Ελλάδα έχει βελτιωθεί τα τελευταία χρόνια, το ζήτημα όμως εντοπίζεται περισσότερο στην εφαρμογή της νομοθεσίας, σχολιάζει ο Δημήτρης Ντόντης, συντονιστής προγραμμάτων της Equal Society.

Όπως προσθέτει, δεν υπάρχει πλήρης εφαρμογή όσων προβλέπει η Σύμβαση της Κωνσταντινούπολης ήδη από το 2011. Δεν εφαρμόζονται, σημειώνει, ούτε οι πρόσφατες αποφάσεις. Φορείς είχαν αναφέρει επίσης την οδηγία 1385/2024 της Ευρωπαϊκής Ένωσης, η οποία προβλέπει σειρά μέτρων, συγχρονισμένων με τις σημερινές προκλήσεις, για την καταπολέμηση της βίας κατά των γυναικών και της ενδοοικογενειακής βίας.

Η έγκριση της χρηματοδότησης του PREVENT καθιστά δυνατή σήμερα την υλοποίηση 25 έργων στην Ελλάδα και επιπλέον 5 έργων στην Κύπρο. Το πρόγραμμα συγχρηματοδοτείται από την Ευρωπαϊκή Ένωση, μέσω του Citizens, Equality, Rights and Values (CERV), από το Ίδρυμα Μποδοσάκη και από το Κέντρο Στήριξης ΜΚΟ, με συνολικό ποσό επιχορήγησης 2,3 εκατ. ευρώ.