Στεγαστική κρίση στην Ευρώπη, οι πολίτες οργανώνονται κατά της κερδοσκοπίας

Η κρίση στη στέγαση έχει πάρει εξαιρετικά μεγάλες διαστάσεις. Σύμφωνα με τα επίσημα στοιχεία της Eurostat, οι τιμές των ακινήτων στην ΕΕ ανέβηκαν κατά 53% από το 2010 έως το 2024, ενώ τα ενοίκια αυξήθηκαν κατά 25% στο ίδιο διάστημα.

Ο αντίκτυπος, όπως σημειώνει ο Guardian, δεν είναι ομοιόμορφος. Η Βιέννη εξακολουθεί να αποτελεί θετικό παράδειγμα, καθώς το μεγάλο απόθεμα δημόσιας κατοικίας έχει κρατήσει χαμηλά το κόστος ενοικίασης. Αλλού, όμως, η πίεση είναι ασφυκτική. Στην Εσθονία τα ενοίκια εκτινάχθηκαν κατά 208% την ίδια περίοδο, ενώ στην Ιρλανδία και την Ουγγαρία οι αυξήσεις ξεπέρασαν κατά πολύ το 100%.

Μεγάλο μέρος αυτού του δυσβάσταχτου κόστους συνδέεται με ένα «διαρκώς εντεινόμενο κοινωνικό πείραμα» που βρίσκεται σε εξέλιξη, όπως παρατήρησε πέρυσι ο ερευνητής Τιμ Γουάιτ. Οι αρμόδιοι, είπε, δοκιμάζουν στην πράξη αν οι μηχανισμοί του χρηματοπιστωτικού καπιταλισμού μπορούν να καλύψουν τη βασική ανθρώπινη ανάγκη για στέγη. «Τα στοιχεία πλέον μοιάζουν συντριπτικά και η απάντηση είναι ξεκάθαρα όχι», κατέληξε.

Αντίθετα, οι ευάλωτοι πολίτες και οι μειονότητες δέχονται δυσανάλογο πλήγμα από τις δυσλειτουργίες της ελεύθερης αγοράς. Ταυτόχρονα, πληθαίνουν οι προειδοποιήσεις ότι η κρίση μπορεί να ωθήσει ψηφοφόρους προς την ακροδεξιά. Ο δήμαρχος της Βαρκελώνης, Ζάουμε Κολμπόνι, είχε τονίσει ότι δεν γίνεται να μένουμε εγκλωβισμένοι στη ρητορική για την υπεράσπιση της δημοκρατίας, των συμπεριληπτικών κοινωνιών και των ίσων ευκαιριών, την ώρα που το βιοτικό επίπεδο των ανθρώπων καταρρέει.

Στο Βερολίνο, όμως, οι ψηφοφόροι ακολούθησαν πρόσφατα άλλη κατεύθυνση. Σε πόλη όπου τα ενοίκια έχουν ανέβει σχεδόν 70% μέσα στην τελευταία δεκαετία, το ένα τέταρτο των ψηφοφόρων στήριξε το αριστερό κόμμα Die Linke στις πολιτειακές εκλογές αυτού του μήνα και το ανέδειξε σε ισχυρότερη δύναμη της πόλης. Η στρατηγική πίσω από την επιτυχία δεν ήταν κάτι ασυνήθιστο. Περισσότερο από κάθε άλλο κόμμα στην εκστρατεία, το Die Linke οικειοποιήθηκε το ζήτημα της στέγασης και έθεσε καθαρά το ερώτημα ποιος δικαιούται να ζει στο Βερολίνο και με ποιο κόστος.

Σε αυτό το κλίμα, οι κοινές προκλήσεις αρχίζουν να παράγουν και κοινές απαντήσεις. Στην αντι-σύνοδο της Μαδρίτης οι οργανώσεις ίδρυσαν πανευρωπαϊκή συμμαχία και ζήτησαν συμβόλαια ενοικίασης αορίστου χρόνου καθώς και αυστηρό έλεγχο των ενοικίων.

Τον Σεπτέμβριο δεκάδες οργανώσεις ξεκίνησαν την Ευρωπαϊκή Πρωτοβουλία Πολιτών και κάλεσαν τον κόσμο να υπογράψει αίτημα για μέτρα σε επίπεδο Ένωσης, ώστε να προστατεύονται οι ενοικιαστές, να περιορίζεται η κερδοσκοπία και τα άδεια κτίρια να γίνονται κατοικίες. Στο κείμενο της πρωτοβουλίας αναφέρεται ότι σε κάθε ευρωπαϊκή χώρα η στέγαση αναδεικνύεται στην πρώτη ανησυχία των πολιτών: «Το βλέπουμε και το νιώθουμε καθημερινά με εργαζόμενους που δεν μπορούν πλέον να αντέξουν οικονομικά την πόλη που οι ίδιοι χτίζουν, με νέους που δεν μπορούν να φύγουν από το πατρικό τους, με ενοικιαστές που εκδιώκονται από τις γειτονιές τους μετά από ανακαινίσεις, και με άδεια κτίρια να στέκουν την ώρα που άνθρωποι κοιμούνται στον δρόμο».

Στην Ισπανία η πολυήμερη κατάληψη δρόμων στη Μαδρίτη οδήγησε σε παρόμοιες κατασκηνώσεις σε πόλεις όπως η Βαρκελώνη, η Σεβίλλη και η Πάλμα ντε Μαγιόρκα, και οι κινητοποιήσεις έχουν ήδη απτά αποτελέσματα. Η 87χρονη Μαρίκαρμεν θα μπορέσει τελικά να γυρίσει στο διαμέρισμά της, με το ενοίκιο να μένει στα 500 ευρώ τον μήνα, ποσό πολύ χαμηλότερο από τα 2.650 ευρώ που ζητούσε η επενδυτική εταιρεία.

Παράλληλα, η ισπανική κυβέρνηση ανακοίνωσε ότι ενέκρινε δύο νέα στεγαστικά διατάγματα, με μεταρρυθμίσεις όπως η απαγόρευση των εξώσεων έως το 2030 και η ρύθμιση των βραχυχρόνιων μισθώσεων. Τα μέτρα χρειάζεται τώρα να περάσουν από το κατακερματισμένο ισπανικό κοινοβούλιο. Με τις γενικές εκλογές στον ορίζοντα, οι ακτιβιστές βλέπουν μια σπάνια ευκαιρία για πίεση. «Μια ιστορική ευκαιρία άνοιξε για να αναστρέψουμε δεκαετίες εμπορευματοποίησης της κατοικίας», δήλωσε το Συνδικάτο Ενοικιαστών της Μαδρίτης. Το Συνδικάτο της Μάλαγα το διατύπωσε ακόμη πιο άμεσα: «Αυτό είναι μόνο η αρχή».

Η εικόνα στην Ελλάδα

Ενώ το ευρωπαϊκό στεγαστικό κίνημα αρχίζει να καταγράφει τις πρώτες νίκες, τα στοιχεία για την Ελλάδα δείχνουν μια ιδιαίτερα βαριά εικόνα. Πάνω από το 40% του διαθέσιμου εισοδήματος εκατομμυρίων πολιτών πηγαίνει αποκλειστικά σε έξοδα στέγασης και η χώρα εμφανίζει το υψηλότερο ποσοστό υπερβολικής επιβάρυνσης στην Ένωση, με βάση τον επίσημο ορισμό της Eurostat. Το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο αποδίδει αυτή τη γενικευμένη κρίση απευθείας στη ραγδαία άνοδο των τιμών.

Ειδικότερα, οι τιμές πώλησης κατοικιών ανέβηκαν κατά μέσο όρο 69% από το 2015 έως το δεύτερο τρίμηνο του 2026, ενώ σε αρκετά κράτη-μέλη έχουν υπερδιπλασιαστεί. Η δρ Χάνα Βίντμερ, από το πανεπιστήμιο ETH της Ζυρίχης, εξηγεί ότι η κύρια αιτία της υπερβολικής επιβάρυνσης είναι η εκτίναξη ενοικίων και τιμών ακινήτων, που αυξάνονται σε πλήρη δυσαναλογία με την ασθενή άνοδο των μισθών και πλήττουν έντονα τα χαμηλότερα εισοδηματικά στρώματα.

Ως «κόστος στέγασης» ορίζονται οι συνολικές μηνιαίες δαπάνες που επιβαρύνουν ένα νοικοκυριό. Σε αυτές περιλαμβάνονται το ενοίκιο ή η δόση του στεγαστικού δανείου, λογαριασμοί κοινής ωφέλειας όπως το ρεύμα και το νερό, καθώς και ασφάλιστρα, έξοδα συντήρησης και φόροι. Διαθέσιμο εισόδημα είναι το ποσό που απομένει μετά την αφαίρεση φόρων και ασφαλιστικών εισφορών και περιλαμβάνει συντάξεις και κοινωνικά επιδόματα.

Με αυτά τα κριτήρια, η Ελλάδα καταγράφει το υψηλότερο ποσοστό στεγαστικής επιβάρυνσης. Το 2025, πάνω από το ένα τέταρτο του πληθυσμού (26,4%) ζούσε σε νοικοκυριά που δαπανούσαν περισσότερο από το 40% του διαθέσιμου εισοδήματος για στέγαση. Το ποσοστό είναι υπερτριπλάσιο του μέσου όρου της ΕΕ, που βρίσκεται στο 7,7%. Ακολουθεί, με μεγάλη απόσταση, η Δανία με 14,7%, ενώ αρκετά πάνω από τον μέσο όρο βρίσκονται η Γερμανία (11,2%) και η Σουηδία (10,8%).

Η σύγκριση, πάντως, χρειάζεται προσοχή. Η ανώτερη ερευνήτρια του Πανεπιστημίου του Άαλμποργκ, Ρίκε Σκοβγκαρντ Νίλσεν, επισημαίνει ότι οι συνθήκες στην οικονομία και την κοινωνική πρόνοια διαφέρουν έντονα ανάμεσα στην Ελλάδα και σε κράτη όπως η Δανία ή η Ελβετία. Το ποσό που μένει στους πολίτες μετά την πληρωμή του ενοικίου διαφέρει ριζικά από χώρα σε χώρα και ο αντίκτυπος στην καθημερινή επιβίωση δεν είναι ο ίδιος. Στον αντίποδα, η Κύπρος έχει το χαμηλότερο ποσοστό, καθώς μόλις το 2,4% των πολιτών της δαπανά πάνω από το 40% του εισοδήματος για στέγη.

Η δρ Μαριέτα Χάφνερ από το TU Delft διευκρινίζει ότι, όταν οι τιμές κατοικιών, τα ενοίκια, ο πληθωρισμός και η ενέργεια ανεβαίνουν ταχύτερα από τους μισθούς, το μερίδιο που απορροφά η στέγαση μεγαλώνει αναπόφευκτα. Προειδοποιεί ότι το αυξανόμενο ενεργειακό κόστος πιθανότατα θα είναι ο κύριος μοχλός νέων αυξήσεων τον επόμενο χρόνο. Οι ενοικιαστές στην ελεύθερη αγορά, όπως συμπληρώνει η δρ Βίντμερ, σηκώνουν παντού μεγαλύτερο βάρος από τους ιδιοκτήτες.

Οι απόλυτοι αριθμοί δείχνουν την έκταση του προβλήματος. Περισσότεροι από 34 εκατομμύρια άνθρωποι ζουν σήμερα στην ΕΕ με αυτή τη βαριά στεγαστική επιβάρυνση. Τον μεγαλύτερο απόλυτο αριθμό έχει η Γερμανία, με 9,4 εκατομμύρια πληγέντες, και ακολουθούν η Τουρκία, η Γαλλία, η Ισπανία και η Ιταλία.

Η Ελλάδα, παρά τον μικρότερο πληθυσμό της σε σχέση με αυτές τις χώρες, βρίσκεται στην έκτη θέση της λίστας, με 2,7 εκατομμύρια ανθρώπους να επιβαρύνονται έντονα από τα έξοδα στέγασης. Το βάρος είναι μεγαλύτερο στα χαμηλά εισοδήματα. Το ποσοστό όσων κινδυνεύουν από φτώχεια στην ΕΕ, δηλαδή όσων έχουν εισόδημα κάτω από το 60% του εθνικού διαμέσου, φτάνει το 29,1%. Το 2025 το διάμεσο ισοδύναμο διαθέσιμο εισόδημα στην ΕΕ ήταν 1.912 ευρώ τον μήνα και το όριο κινδύνου φτώχειας διαμορφώθηκε στα 1.147 ευρώ.

Σε αυτό το πεδίο η Ελλάδα εμφανίζει το υψηλότερο ποσοστό της: το 2025, το 82,6% των ανθρώπων που διέτρεχαν κίνδυνο φτώχειας ζούσαν σε νοικοκυριά που ξόδευαν πάνω από το 40% των χρημάτων τους για στέγαση. Το πρόβλημα αφορά περισσότερους από τέσσερις στους πέντε ευάλωτους πολίτες. Την ίδια ώρα, σε κράτη όπως η Κύπρος (7,6%) και η Αλβανία (8,2%) τα ποσοστά μένουν μονοψήφια.

Μείνετε σε επαφή μαζί μας:
Κάντε like κι ακολουθήστε τη σελίδα μας στο Facebook
Στο Twitter: Follow