Ο πρόεδρος της ΕΓΓΕ ζητά να στηριχθεί και ο ίδιος ο φροντιστής

Πρόσφατη ad hoc έρευνα της ΕΛΣΤΑΤ για τον συνδυασμό οικογενειακής ζωής και εργασίας εξετάζει τη φροντίδα άλλων ανθρώπων και τον τρόπο με τον οποίο αυτή μπλέκεται με τις επαγγελματικές υποχρεώσεις.

Το βάρος πέφτει συχνότερα στις γυναίκες. Ισχύει είτε πρόκειται για μικρά παιδιά είτε για εξαρτώμενους ενήλικες ή εφήβους, δηλαδή άτομα άνω των 15 ετών που είναι ασθενή, ευπαθή ή έχουν κάποια αναπηρία. Ακόμη συχνότερα το αναλαμβάνουν γυναίκες και άνδρες 35 έως 44 ετών, στις πιο παραγωγικές ηλικίες. Έκπληξη δεν υπάρχει. Σε αυτές τις ηλικίες βρίσκονται συνήθως οι γονείς με μικρά παιδιά.

Σχεδόν επτά στους δέκα γονείς με παιδιά κάτω των 15 ετών, ποσοστό 67,9%, δεν καταφεύγουν σε καμία υπηρεσία. Την ίδια στιγμή, ένα στα δύο ζευγάρια χρειάζεται φροντίδα για τα παιδιά του και δεν τη διαθέτει, εξαιτίας κόστους, απόστασης ή άλλων εμποδίων. Μεγάλο μέρος της παιδικής φροντίδας καλύπτουν συγγενείς, στη συντριπτική πλειονότητα γιαγιάδες ή άνεργα μέλη της οικογένειας.

Όταν η φροντίδα άλλων συγκρούεται με τη δουλειά

Η έρευνα της ΕΛΣΤΑΤ, μολονότι πρωτοπορεί στο είδος της, δεν αποτυπώνει επαρκώς την πιο κοπιαστική, χρονοβόρα και ψυχικά φθοροποιό όψη της φροντίδας: εκείνη που αφορά ενήλικες οι οποίοι δεν μπορούν να αυτοεξυπηρετηθούν. Δεν διερευνά ούτε πόσοι χρειάζονται υπηρεσίες για ηλικιωμένους, άτομα με αναπηρία ή χρόνιες παθήσεις και δεν μπορούν να τις εξασφαλίσουν.

Αυτό που καταγράφει είναι ότι για έναν στους τρεις εργαζομένους, σε ποσοστό 33%, οι υποχρεώσεις φροντίδας παιδιών ή εξαρτώμενων ενηλίκων έρχονται σε σύγκρουση με την εργασία. Το ποσοστό ανεβαίνει στο 35,4% για τις γυναίκες και στο 37,5% για τα άτομα 35-44 ετών.

Από το στοιχείο αυτό προκύπτει ότι οι ελλείψεις στις κοινωνικές υπηρεσίες φροντίδας, όχι μόνο για τα παιδιά αλλά και για τον συνεχώς διευρυνόμενο πληθυσμό ηλικιωμένων και χρονίως πασχόντων, λειτουργούν ανασταλτικά σε πολλά επίπεδα.

Οι υποχρεώσεις φροντίδας βαραίνουν πρώτα τους ίδιους τους εργαζόμενους φροντιστές. Συχνά τους οδηγούν σε εξάντληση και δυσχεραίνουν την επαγγελματική τους πορεία. Τα υψηλά ποσοστά ανεργίας και μερικής απασχόλησης των γυναικών συνδέονται άμεσα με το ότι εκείνες παραμένουν οι άτυποι φροντιστές κάθε οικογένειας. Το έμφυλο χάσμα στους μισθούς και η διαφορά στις συντάξεις είναι το τίμημα για την απλήρωτη εργασία που προσθέτουν μετά τη δουλειά. Πιο συχνά μένουν πίσω για να προσέχουν το παιδί, τον γονιό, ακόμη και άρρωστο σύζυγο ή αδελφό. Οι συνέπειες φαίνονται και στην αγορά εργασίας, στην παραγωγικότητα και στην οικονομία.

Η απλήρωτη φροντίδα ελαφραίνει το κράτος και βαραίνει την οικογένεια

Η μη αμειβόμενη φροντίδα, όπως και η ιδιωτική φροντίδα επί πληρωμή από οικιακούς φροντιστές την οποία επίσης πληρώνουν οι οικογένειες, απαλλάσσει από τη μία το κράτος από δημόσιες δαπάνες. Παλαιότερη έρευνα της Διεθνούς Οργάνωσης Εργασίας εκτιμούσε ότι, αν οι ώρες απλήρωτης εργασίας φροντίδας πληρώνονταν με το κατώτατο ωρομίσθιο, θα αντιστοιχούσαν στις χώρες της ΕΕ από 8,3% του ΑΕΠ στη Ρουμανία έως 23,8% στη Γερμανία. Για την Ελλάδα η μη αμειβόμενη φροντίδα υπολογίστηκε στο 18,9% του ΑΕΠ, με το 13,8% να αφορά εργασία γυναικών.

Η αντικατάσταση της απλήρωτης φροντίδας παιδιών από δημόσιες υπηρεσίες θα κόστιζε, κατά εκτιμήσεις του Ιδρύματος Eurofound, από 2,9% έως 5,9% του ευρωπαϊκού ΑΕΠ. Για την αντικατάσταση της μη αμειβόμενης μακροχρόνιας φροντίδας οι εκτιμήσεις κυμαίνονται από 0,9% του ΑΕΠ στη Γαλλία έως 4,2% στη Γερμανία.

Περισσότερα από ένα στα δύο ζευγάρια με παιδιά χρειάζονται υπηρεσίες φροντίδας, χωρίς όμως να τις χρησιμοποιούν.

Το κοινωνικό τίμημα της απλήρωτης φροντίδας

Από την άλλη πλευρά, ένα εργατικό δυναμικό «αόρατων» φροντιστών μένει εκτός απασχόλησης ή υφίσταται εργασιακό πέναλτι, με χαμηλότερους μισθούς και εξαντλητικά ωράρια. Μεγάλο μέρος όσων δουλεύουν σε επαγγέλματα φροντίδας, στην πλειονότητά τους γυναίκες, εγκλωβίζεται σε γκρίζα και αρρύθμιστη αγορά, με ανασφάλιστη και κακοπληρωμένη εργασία. Όσα εξοικονομεί το κράτος περικόπτοντας δημόσιες υπηρεσίες για παιδιά, ηλικιωμένους και ΑμεΑ, τα καταβάλλει πολλαπλάσια η οικογένεια. Μακροπρόθεσμα πλήττεται η οικονομική και κοινωνική ευημερία των πολιτών.

Οι απλήρωτες ώρες φροντίδας θα μπορούσαν να δοθούν σε δημιουργικές δραστηριότητες, στα κοινά, στην εκπαίδευση και στον ελεύθερο χρόνο. Η εργασία θα είναι παραγωγικότερη και ποιοτικότερη, αν ο εργαζόμενος δεν κομματιάζεται ανάμεσα στη δουλειά και στις υποχρεώσεις φροντίδας. Η ενασχόληση με την οικογένεια και με όσους έχουν ανάγκη μπορεί να είναι ελεύθερη επιλογή και όχι εξαναγκασμός, πράξη αγάπης και όχι δυσβάσταχτο βάρος.

Πρόεδρος της Ελληνικής Γεροντολογικής και Γηριατρικής Εταιρείας είναι ο καθηγητής Χειρουργικής Ιωάννης Γ. Καραϊτιανός.

Ο Ιωάννης Καραϊτιανός και η ΕΓΓΕ

Ο γιατρός Ιωάννης Καραϊτιανός είναι άμισθος επίκουρος καθηγητής Χειρουργικής του Πανεπιστημίου Αθηνών, διευθυντής της Χειρουργικής Κλινικής στο Ερρίκος Ντυνάν και πρόεδρος της Ελληνικής Γεροντολογικής και Γηριατρικής Εταιρείας (ΕΓΓΕ).

Παίρνει θέση πάνω στην έρευνα της ΕΛΣΤΑΤ και αναπτύσσει τα προβλήματα και τις ανάγκες των οικογενειών που απευθύνονται κάθε μέρα στην ΕΓΓΕ για υποστηρικτικές υπηρεσίες, συμβουλευτική και εκπαιδευτικά σεμινάρια, όπως τα «Σχολεία Φροντιστών».

Επιμένει σε κάτι απλό που συχνά λησμονείται: και οι φροντιστές έχουν ανάγκη από φροντίδα.

Η ΕΛΣΤΑΤ δείχνει ότι οι γυναίκες σηκώνουν το μεγαλύτερο βάρος στη φροντίδα μελών της οικογένειας και ότι η εργασία τους δέχεται σοβαρές αρνητικές επιπτώσεις. Τι διαπιστώνει ο ίδιος;

Τα στοιχεία της ΕΛΣΤΑΤ, λέει, επιβεβαιώνουν όσα συναντά καθημερινά στις οικογένειες που καταφεύγουν στην Ελληνική Γεροντολογική και Γηριατρική Εταιρεία. Η φροντίδα ηλικιωμένου ή ανθρώπου με χρόνια και σοβαρά προβλήματα υγείας, κατάκοιτου ή με άνοια, είναι διαδικασία απαιτητική και συχνά μακρόχρονη και ψυχοφθόρα. Σε μεγάλο βαθμό εξακολουθεί να πέφτει στις γυναίκες της οικογένειας.

Δεν το θεωρεί τυχαίο. Στην έρευνα οι γυναίκες εμφανίζουν συχνότερα υποχρεώσεις φροντίδας από τους άνδρες, ενώ το ποσοστό των εργαζομένων που δηλώνουν ότι η εργασία τους συγκρούεται με αυτές τις υποχρεώσεις φτάνει το 35,4% στις γυναίκες, έναντι χαμηλότερου ποσοστού στους άνδρες, περίπου 30%.

«Η φροντίδα ενός ηλικιωμένου ανθρώπου δεν μπορεί να θεωρείται αποκλειστικά οικογενειακή ευθύνη. Είναι υπόθεση ολόκληρης της κοινωνίας».

Από την εικόνα των τελευταίων ετών, και μέσα από τα «Σχολεία Φροντιστών», βλέπει κυρίως ανθρώπους που έχουν αναλάβει πολύ σημαντικό ρόλο μέσα στην οικογένεια. Αναζητούν γνώσεις, αλλά και πρακτική καθοδήγηση και ψυχολογική ενδυνάμωση.

Συχνά πρόκειται για άτομα μέσης ηλικίας που προσπαθούν να συνδυάσουν τη φροντίδα αγαπημένων προσώπων με την εργασία, την προσωπική και την οικογενειακή ζωή.

Ακόμη και όταν η φροντίδα των ηλικιωμένων έχει ανατεθεί σε αλλοδαπούς φροντιστές, οι οικείοι, και κυρίως οι γυναίκες, κρατούν συνήθως τη σταθερή επίβλεψη και παρακολούθηση. Ίσως αυτό να είναι και το βασικότερο μήνυμα που στέλνει: ο φροντιστής χρειάζεται και ο ίδιος φροντίδα.

Ο φροντιστής που δεν προλαβαίνει

Ποια είναι τα σοβαρότερα προβλήματα όσων φροντίζουν εξαρτώμενους ενήλικες και ποια θέση έχει το οικονομικό κόστος;

Πρώτο, εξηγεί, έρχεται η πολυπλοκότητα της ίδιας της φροντίδας. Ο φροντιστής καλείται συχνά να οργανώσει την καθημερινότητα ανθρώπου με μειωμένη αυτονομία, προβλήματα μνήμης και κινητικότητας ή άλλα χρόνια νοσήματα. Παράλληλα πρέπει να συντονίζει γιατρούς, εξετάσεις, φάρμακα και πρακτικές ανάγκες της ημέρας.

Υπάρχει και ένα δεύτερο, λιγότερο ορατό κόστος: το ψυχικό και κοινωνικό βάρος για τον ίδιο τον φροντιστή. Κόπωση, άγχος, ενοχές, κοινωνική απομόνωση και η αίσθηση «δεν προλαβαίνω να τα κάνω όλα σωστά» είναι συχνές εμπειρίες, ιδίως για τα εργαζόμενα παιδιά απέναντι στους γονείς.

Προστίθεται και το οικονομικό κόστος. Η φροντίδα μπορεί να σημαίνει φάρμακα, εξετάσεις, βοηθήματα, υποστήριξη στο σπίτι ή άλλες υπηρεσίες που πολλές φορές δεν καλύπτει το σύστημα υγείας και πρόνοιας. Σε ορισμένες περιπτώσεις ένας εργαζόμενος αναγκάζεται να μειώσει τις ώρες εργασίας του ή και να την εγκαταλείψει για διάστημα πολλών μηνών. Η ίδια η ΕΛΣΤΑΤ περιλαμβάνει στο αντικείμενο της έρευνας και τις σοβαρές συνέπειες των υποχρεώσεων φροντίδας για την εργασιακή εξέλιξη, καθώς και τη διακοπή της επαγγελματικής σταδιοδρομίας για οικογενειακούς λόγους.

Πώς δένει η δουλειά με τις ανάγκες φροντίδας ενός ηλικιωμένου ή ασθενούς με άνοια;

Για πολλές οικογένειες, απαντά, ο συνδυασμός γίνεται με μεγάλη δυσκολία. Η φροντίδα δεν έχει σταθερό ωράριο. Ένα πρόβλημα υγείας, μια πτώση με κατάγματα, μια αλλαγή στη συμπεριφορά ανθρώπου με άνοια ή μια ανάγκη συνοδείας σε γιατρό μπορεί να προκύψει οποιαδήποτε στιγμή, σε όλο το 24ωρο.

Γι’ αυτό δεν αρκεί, προσθέτει, να ζητείται από τον εργαζόμενο φροντιστή να «βρει την ισορροπία». Χρειάζεται να διαμορφωθούν συνθήκες που του επιτρέπουν πραγματικά να εργάζεται και ταυτόχρονα να φροντίζει.

Στέκεται ιδιαίτερα στο εύρημα της ΕΛΣΤΑΤ ότι ένας στους τρεις εργαζομένους δηλώνει σύγκρουση ανάμεσα στην εργασία και στις υποχρεώσεις φροντίδας.

Το ποσοστό φτάνει μάλιστα το 37,5% στις ηλικίες 35-44 ετών, περίοδο της ζωής κατά την οποία πολλοί έχουν ταυτόχρονα αυξημένες επαγγελματικές και οικογενειακές υποχρεώσεις.

Ζητά, επομένως, μεγαλύτερη ευελιξία στην εργασία, δυνατότητες άδειας και τηλεργασίας όπου αυτό είναι εφικτό, κυρίως όμως ένα οργανωμένο δίκτυο υπηρεσιών φροντίδας στο σπίτι, ώστε η οικογένεια να μην αισθάνεται μόνη και ουσιαστικά αβοήθητη.

Η οικογένεια δεν μπορεί να τα αναλάβει όλα μόνη

Τι προτείνει για τη στήριξη των φροντιστών και των ηλικιωμένων που χρειάζονται βοήθεια;

Προτείνει να εγκαταλειφθεί η λογική της οικογένειας που τα αναλαμβάνει όλα μόνη της, στηριγμένη στην προσφορά των μελών της, και να οικοδομηθεί ολοκληρωμένο σύστημα φροντίδας με κρατική αρωγή. Η οικογένεια θα παραμένει πρωταγωνιστής, με στήριξη από την Πολιτεία και από τις υπηρεσίες υγείας και κοινωνικής φροντίδας.

Πρώτα απ’ όλα, λέει, χρειάζεται ενημέρωση και εκπαίδευση των φροντιστών. Σε αυτό αποβλέπουν και τα «Σχολεία Φροντιστών» της Ελληνικής Γεροντολογικής και Γηριατρικής Εταιρείας, που γίνονται κατά διαστήματα: να δίνουν στους ανθρώπους τις γνώσεις και τα εργαλεία που χρειάζονται και να τους βοηθούν να καταλάβουν ότι δεν πρέπει παράλληλα να παραμελούν τη δική τους υγεία και την εργασιακή τους εξέλιξη.

Χρειάζονται επίσης περισσότερες και καλύτερα συνδεδεμένες υπηρεσίες υγείας και κοινωνικής φροντίδας, υποστήριξη κατ’ οίκον, υπηρεσίες ημερήσιας φροντίδας, δομές προσωρινής ανακούφισης των φροντιστών και ουσιαστική στήριξη της οικογένειας.

Απαιτούνται, προσθέτει, και πολιτικές ώστε ο εργαζόμενος φροντιστής να μένει στην αγορά εργασίας χωρίς να νιώθει ότι πρέπει να διαλέξει ανάμεσα στη δουλειά του και στον άνθρωπό του.

Τονίζει πως η φροντίδα ηλικιωμένου δεν είναι ευθύνη που ανήκει μόνο στην οικογένεια, αλλά αφορά το σύνολο της κοινωνίας. Όταν μια κοινωνία στηρίζει τον φροντιστή με σταθερούς θεσμούς και προγράμματα, προστατεύει τελικά και τον ηλικιωμένο, ώστε να μπορεί να μένει όσο γίνεται πιο ενεργός, αξιοπρεπής και ενταγμένος στην κοινότητα.